«Βάναυσες Επεμβάσεις» στη δεξαμενή του Αετίου στην Κωνσταντινούπολη

Εισαγωγή

Σύμφωνα με την  ανακοίνωσή της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρεία (ΧΑΕ), που ιδρύθηκε το 1884 και έχει στόχο τη μελέτη της βυζαντινής και μεταβυζαντινής αρχαιολογίας και τέχνης, πραγματοποιούνται «βάναυσες επεμβάσεις» στην υπαίθρια δεξαμενή (Sarnıcı) του Αετίου στην Κωνσταντινούπολη.

Εικ.1: Στιγμιότυπο από τις εργασίες. Πηγή: Χριστιανική Αρχαιολογική Εταιρεία

Συγκεκριμένα, με όσα έχουν γίνει γνωστά, στο εσωτερικό της τεράστιας κινστέρνας εργάζονται εδώ και δύο μήνες βαριά σκαπτικά μηχανήματα, δίχως καμία αρχαιολογική επίβλεψη. Η μία πλευρά του κτίσματος που έχει κατασκευαστεί τον 5ου αιώνα, επί της οδού Fevzi paşa, συνεχίζεται καθ' ύψος με νέα κατασκευή από οπλισμένο σκυρόδεμα για την αντιστήριξη του πρανούς. Όπως μαρτυρούν φωτογραφίες, η ίδια η βυζαντινή τοιχοποιία υφίσταται διατρήσεις από μηχανήματα, σαν να πρόκειται για κοινό βράχο.

Να σημειωθεί ότι η ανακοίνωσή της ΧΑΕ συμπληρώνει τις διαμαρτυρίες των Τούρκων αρχαιολόγων και ευαισθητοποιημένων πολιτών για το ζήτημα.

Ιστορικό

Η δεξαμενή αποτελεί ένα οργανικό τμήμα του δικτύου υδρεύσεως της Κωνσταντινουπόλεως (Νέας Ρώμης).

Εικ.2: Στιγμιότυπο από τις εργασίες. Πηγή: Χριστιανική Αρχαιολογική Εταιρεία

Τα Υδραγωγεία αποτελούν για τον Ρωμαϊκό κόσμο (και στα δύο τμήματα) ένα θαύμα κατασκευαστικής τεχνικής και παράδειγμα συνεχούς λειτουργίας για πολλούς αιώνες. Έχουν αποτυπωθεί στον οργανισμό τους οι γνώσεις πολλών επιστημών και έχουν εφαρμοστεί κανόνες της τοπογραφίας, της οικοδομικής, της τεχνολογίας, της υδραυλικής και της χρήσης κατάλληλων υλικών. Πέρα από το ορατό τμήμα τους, που είναι συνήθως κομψοτέχνημα αρχιτεκτονικής και επαρκές στατικά και τα υπόγεια καλυμμένα τμήματα και τα επιφανειακά είναι δομημένα με σωστό τρόπο, με αντοχές στον χρόνο, όπως είναι ορατά μέχρι σήμερα και αποκαλύπτονται από τις αρχαιολογικές έρευνες. Μετέφερε πόσιμο νερό που κάλυπτε τις ανάγκες των δημοσίων λουτρών και τις αστικές ανάγκες του πληθυσμού των πόλεων. Απαγορευόταν με πολλούς νόμους, οι οποίοι είχαν ενταχθεί στον Θεοδοσιανό και στον Ιουστινιάνειο Κώδικα, η χρήση του για αρδευτικούς σκοπούς. Το υδροδοτικό σύστημα της Κωνσταντινουπόλεως αποτελούταν από τον κύριο αγωγό (κύριο υδραγωγείο), τις δεξαμενές (κινστέρνες), τα νυμφαία, τα λουτρά, δημόσια και ιδιωτικά, και με την απαιτούμενη αυτοκρατορική άδεια τμήματα δικτύου για τη λήψη ύδατος σε επιλεγμένες οικίες. Στον κύριο αγωγό εντάχθηκε και το αρχικό, υπάρχον υδραγωγείο του Αδριανού, που ήταν το κύριο υδραγωγείο του Βυζαντίου, το οποίο χορηγούσε νερό στο ανατολικό τμήμα της χερσονήσου στο παλιό Βυζάντιο, στο αυτοκρατορικό παλάτι, στα λουτρά του Ζεύξιππου και στα λουτρά του Αχιλλέα. Το υδραγωγείο του Βάλη (364 - 378 μ.Χ.), από το όνομα του αυτοκράτορα που το κατασκεύασε, περίπου το 373 μ.Χ., έφθανε τα 270 χλμ. για να αυξηθεί επί του Αυτοκράτορα Θεοδοσίου Β' στα 494 χλμ. και το οποίο μετέφερε νερά από τα δάση της Θράκης. Ήταν το μεγαλύτερο υδραγωγείο του αρχαίου κόσμου.

Εικ.3: Το στάδιο Karagümrük, όπως φαίνεται από τα νοτιοδυτικά. Πηγή: Selçuk Eracun

Είναι πολύ χαρακτηριστική και γλαφυρή για το υδραγωγείο της Πόλης, η περιγραφή του Γρηγορίου του Ναζιανζού «… και το άπιστον τούτο έργον, ὁ ὑποχθόνιος καὶ τὸ ἀέριος ποταμός, και ο λαμπρός στύλος…» (P.G. Migne, τ.. 36. Λόγος XXXIII,).

Έφερε υπόγεια, επιφανειακά και υπέργεια τμήματα. Ήταν κατασκευασμένο από λιθοδομή με υδραυλικό κονίαμα, με διατομή θολωτή σε ορθογώνιο σε ικανοποιητικές διαστάσεις, έτσι ώστε ένας άνθρωπος περπατούσε εντός με άνεση. Στη διαδρομή του είχαν κτιστεί 90 γέφυρες οι οποίες γεφύρωναν οποιοδήποτε εμπόδιο, χαράδρες, ρέματα, ποτάμια και άλλα, το υπόγειο τμήμα του ξεπερνούσε τα 5 χλμ.

Για μήκος περίπου 50 χλμ, διέθετε δύο αγωγούς μεταφοράς.

Μεταξύ των περίπου 100 υπαρχόντων μεγάλων δεξαμενών 3 ήταν υπαίθριες μεγάλων διαστάσεων:

• Δεξαμενή (κιστέρνα) του Άσπαρος στον 5ο λόφο, κτισμένη το 459 μ.Χ.
• Δεξαμενή (κιστέρνα)  του Αετίου στον 6ο λόφο, κτισμένη το 421 μ.Χ.
• Δεξαμενή (κιστέρνα)  του Αγίου Μωκίου στον 7ο λόφο, κτισμένη το 491 μ.Χ.

Εικ.4 Χάρτης Κωνσταντινούπολης Βυζαντινής Περιόδου. Πηγή: https://el.wikipedia.org/wiki/Κιστέρνα_του_Αετίου

Περιγραφή Δεξαμενής (κινστέρνας) του Αετίου

Η Δεξαμενή (κινστέρνα) του Αετίου είχε κατασκευαστεί επί εποχής του Αετίου  το 421 μ.Χ. όπως βεβαιώνεται από το Χρονική του Μαρκελλίνου Κόμητος (Chronika Minora II). Υπήρξε Praefectus urbi της Κωνσταντινουπόλεως το 419 μ.Χ. και Praefectura praetorio Orientis το 425 μ.Χ., επί του  αυτοκράτορα Θεοδοσίου Β' (408 - 450 μ.Χ.). Η δεξαμενή δεχόταν νερό κυρίως από το κεντρικό υδραγωγείο. Ήταν μια τεράστια υπαίθρια δεξαμενή νερού, η μεγαλύτερη της Πόλης, 300 μ. Ν.Α. της Πύλης της Αδριανούπολης (μεσαιωνική Πύλη του Χαρισίου), μέσα στα Θεοδοσιανά τείχη της Πόλης, στο άνω άκρο της κοιλάδας που χωρίζει τον 5ο από τον 6ο λόφο της επτάλοφης Πόλης. Είχε ορθογώνιο σχήμα (244 Χ 85 μ., μέσο βάθος 13 - 15 μ. και χωρητικότητα 270.000 - 310.000 κ.μ. νερού και τοίχους στο περίγραμμα της δεξαμενής πλάτους 5,20 μ. Αποτελούσε πρότυπη κατασκευή της Βυζαντινής αρχιτεκτονικής και τεχνολογίας.

Βρίσκεται στην περιοχή που σήμερα λέγεται Vefa, κατά μήκος της Fevzi Paşa Caddesi, και έχει καλυφθεί από σύγχρονες αθλητικές εγκαταστάσεις, όπως το στάδιο Vefa (Karagümrük Stadı).

Έχει υποτεθεί ότι αυτή η δεξαμενή χρησιμοποιήθηκε για να τροφοδοτεί με νερό την τάφρο των Θεοδοσιανών τειχών της Πόλης, αλλά είναι πιο πιθανό ότι ήταν μια κεντρική δεξαμενή μεγάλης χωρητικότητας, η οποία τροφοδοτούσε με πόσιμο νερό μεγάλο τμήμα της Πόλης, εξασφαλίζοντας την παροχή ύδατος και σε περιόδους ξηρασίας και σε πολιορκίες.

Εικ.5 Σχηματικός χάρτης της Ύδρευσης που δείχνει τις πηγές νερού και τις σχετικές λεκάνες απορροής. Πηγή: Pazarli and Ergene in the Ergene basin; Binkilic, Pasa, Danamandira

Τα της Τουρκίας

Σε ολόκληρη την ιστορία της Κωνσταντινουπόλεως, η βυζαντινή περίοδος ξεχωρίζει ως μία από τις σημαντικότερες, αλλά μπορεί επίσης να θεωρηθεί ως μια «αποκλεισμένη» ή «παραμελημένη» φάση της Πόλης. Σήμερα, είναι δύσκολο να διακρίνει κανείς, να αναγνωρίσει και να κατανοήσει εύκολα την πολιτιστική κληρονομιά που άφησε η Βυζαντινή Κωνσταντινούπολη λόγω ποικίλων παραγόντων, όπως η έλλειψη ιστορικής και πολιτιστικής επίγνωσης, η απουσία κατάλληλης πολιτικής εκπροσώπησης και αξιοποίησης της κληρονομιάς αυτής της περιόδου, κυρίως όμως λόγω της εχθρικής πολιτικής ιδεολογίας της Τουρκικής εξουσίας.

Αυτή η κληρονομιά πρέπει να γίνει κατανοητή, να παρουσιαστεί, να προστατευθεί, να καταστεί προσβάσιμη, τόσο στις σημερινές όσο και στις μελλοντικές γενιές. Δυστυχώς οι επεμβάσεις που γίνονται από το Τουρκικό κράτος γίνονται χωρίς σωστικές ανασκαφές, χωρίς επίβλεψη από αρχαιολόγους, τουλάχιστον για τα γεωγραφικά όρια της Βυζαντινής Πόλης. Απεναντίας παρατηρούνται συνεχώς βάναυσες επεμβάσεις, με προχειρότητα οικοδομικού εργοταξίου, οι οποίες συντελούν στη σταδιακή αποδόμηση του μνημείου και στην καταστροφική αλλοίωση του περιβάλλοντος.

Όλα τα ανωτέρω υπακούουν στην αντίληψη και πρακτική του επίσημου Τουρκικού κράτους κατά την οποίαν η διαχείριση των πολιτιστικών αγαθών γίνεται με όρους συνεχούς κατάκτησης.

Εικ.6 Υδραγωγείο Κωνσταντινούπολης. Πηγή: istanbultouristpass.com

Τα καθ' ημάς

Παρά το θόρυβο που δημιουργήθηκε και στην Τουρκία και στην Ελλάδα για τις «βάναυσες επεμβάσεις» στην δεξαμενή του Αετίου, η πολιτική εξουσία του Υπουργείου Εξωτερικών δεν έχει αντιδράσει ως όφειλε, ούτε με μία ανακοίνωση, ούτε με Δελτίο Τύπου, ούτε με άλλο τρόπο. Παραμένει σταθερή έναντι των Τούρκων, με συνεχή διατύπωση, η προσκυνηματική στάση του Υπουργού Εξωτερικών κου Γεραπετρίτη.

Δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι η συμπεριφορά και η βάναυση επέμβαση στα Βυζαντινά μνημεία της Πόλης, εκ μέρους του Τουρκικού κράτους, εκφράζει και ερμηνεύει και την κατακτητική σύγχρονη διεθνή εξωτερική πολιτική της Τουρκίας και έναντι της Ελλάδος.

 

Δρ. Απόστολος Ε. Παπαφωτίου

Πολιτικός Μηχανικός Ε.Μ.Π.

Οικονομολόγος Ε.Κ.Π.Α.

Ξενάγηση σε μαθητές και καθηγητές του Collège Notre Dame Du Balamand του Ορθοδόξου Πατριαρχείου Αντιοχείας (Μπαλαμάντ Λιβάνου)

Στο πλαίσιο της γνωριμίας και της κατανόησης διαχρονικά του αρχαίου κόσμου της Κορινθίας με το παγκόσμιο εκπαιδευτικό σύστημα και τα Σχολεία πραγματοποιήθηκε την Κυριακή 28 Δεκεμβρίου 2025 ξενάγηση - ενημέρωση από τον Δρ. Απόστολο Ε. Παπαφωτίου  σε μαθητές και καθηγητές του Collège Notre Dame Du Balamand. 

Ήταν μια γενναία πρωτοβουλία των Εκπαιδευτηρίων "Απόστολος Παύλος" Κορίνθου  να προσκαλέσει για ακόμη μία φορά και να φιλοξενήσει, από 25 έως 30 Δεκεμβρίου 2025, ομάδα 32 μαθητών και 6 συνοδών εκπαιδευτικών από το Collège Notre Dame Du Balamand του Ορθοδόξου Πατριαρχείου Αντιοχείας (Μπαλαμάντ Λιβάνου).

Η εκπαιδευτική επίσκεψή τους στην Ελλάδα, με μεγάλη παρουσία στην Κορινθία, εντάσσεται στην κοινή επιθυμία που έχει στόχο την τόνωση των πνευματικών και πολιτισμικών δεσμών μεταξύ Ορθοδόξων Χριστιανών νέων και της κοινής μας αναφοράς στην Ελληνική γλώσσα και παράδοση ως ζωντανό φορέα πίστης και παιδείας.

Η ξενάγηση περιελάμβανε τον Δίολκο στον Ισθμό της Κορίνθου, το λιθόστρωτο δρόμο που συνέδεε τους κόλπους Κορινθιακό και Σαρωνικό και ο οποίος αποτελεί το επίτευγμα της Κορινθιακής τεχνικής των αρχαϊκών χρόνων. Ακολούθησε επίσκεψη στην Γέφυρα στον Ισθμό και αναφέρθηκε  ο τρόπος και τα τεχνικά χαρακτηριστικά της τομής - διώρυγας. Ολοκληρώθηκε δε με την επίσκεψη στο αρχαίο λιμάνι των Κεγχρεών το οποίο είναι συνδεδεμένο με την παραμονή του Αποστόλου Παύλου στην Κόρινθο.

Η αγάπη για την Ελλάδα και τον Πολιτισμό μας είναι κλίμα που υπάρχει στο Πανεπιστήμιο και στο Κολλέγιο Μπαλαμάντ Λιβάνου και προωθείται από το Πατριαρχείο Αντιοχείας και από τον Μακαριώτατο Πατριάρχη Αντιοχείας κ.κ. Ιωάννη Ι'.

Να ευχαριστήσουμε και να συγχαρούμε την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κορινθίας για την ουσιαστική γνώση που προσφέρεται από τις φροντισμένες, ενημερωτικές πινακίδες και τη συνεχή φροντίδα για τη διατήρηση των χώρων.

 

Δρ. Απόστολος Ε. Παπαφωτίου

Πολιτικός Μηχανικός Ε.Μ.Π.

Οικονομολόγος Ε.Κ.Π.Α.

Ευχές Χριστουγέννων

Η ψηφιδωτή απεικόνιση της Γέννησης του Χριστού χρονολογείται το 1315-1320 και αποτελεί τμήμα του εικονογραφικού προγράμματος της Μονής της Χώρας στην Κωνσταντινούπολη, η οποία μαζί με την Αγία Σοφία μετατράπηκαν δυστυχώς σε τζαμιά το 2020.

Στο σημερινό κόσμο της ανθρώπινης πολεμικής επιθετικότητας

όπου

ο Ζόφος και η Αδικία υπερτερούν,

η φτώχεια πολλαπλασιάζεται,

η διαφθορά κυριαρχεί,

η βία τρομοκρατεί,

το Άδικο μεσουρανεί,

ο Χριστιανισμός καταδιώκεται.

Ας είναι η Γέννηση του Υιού και Λόγου του Θεού

·        Μεταμόρφωση από την ύπαρξη στην ειρηνική συνύπαρξη

·        Φωτισμός να γνωρίσουμε τη Θεία ταπείνωση της Βηθλεέμ

·        Σύνδεση του κόσμου με την Ελπίδα του «επί γης ειρήνη»

και όχι με τη φρίκη της θηριωδίας του Ηρώδου

·        χρέος και αγώνας για υπέρβαση της αδικίας,

για ελευθερία και αξιοπρεπή διαβίωση,

για "κοινωνία" του ανθρώπου με τον Θεό.

 

Καλά και ευφρόσυνα Χριστούγεννα.

Δημιουργικό και ευλογημένο το νέο έτος 2026.

 

Δρ. Απόστολος Ε. Παπαφωτίου

Πολιτικός Μηχανικός Ε.Μ.Π.

Οικονομολόγος Ε.Κ.Π.Α.

Συνέντευξη του Απόστολου Παπαφωτίου στην Τζένη Σουκαρά (ηχητικό)

Τον Απόστολο Παπαφωτίου είχε καλεσμένο  στο ραδιόφωνο του Just 96.4 η Τζένη Σουκαρά, σχολιάζοντας όλο το φάσμα της πολιτικής και κοινωνικής επικαιρότητας, σε μια συζήτηση με έντονο πολιτικό ενδιαφέρον.

Στο επίκεντρο βρέθηκε το αγροτικό ζήτημα, οι κινητοποιήσεις και τα μπλόκα των αγροτών, με αναφορές στα αδιέξοδα που αντιμετωπίζει ο πρωτογενής τομέας  και στην έλλειψη ουσιαστικών λύσεων από την κυβέρνηση. Ιδιαίτερη μνεία έγινε στο σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ, το οποίο, όπως επισημάνθηκε, δημιουργεί σοβαρά ερωτήματα για τη διαχείριση των ευρωπαϊκών επιδοτήσεων και τη διαφάνεια στον αγροτικό χώρο. Στο σημείο αυτό υπήρξε και παρέμβαση του μέλους της Συντονιστικής Επιτροπής Αγώνα στο μπλόκο των αγροτών στο Κιάτο, Ναπολέοντα Γιαννακουλόπουλου.

Παράλληλα, σχολιάστηκαν οι τοποθετήσεις των δύο πρώην Πρωθυπουργών, Κώστα Καραμανλή και Αντώνη Σαμαρά, οι οποίες επανέφεραν στο προσκήνιο εσωκομματικές και ευρύτερες αναταράξεις, σε μια περίοδο έντονης ρευστότητας στο πολιτικό σκηνικό.

Η συζήτηση επεκτάθηκε και στους πολιτικούς κραδασμούς που προκάλεσε η παρουσίαση του βιβλίου του Αλέξη Τσίπρα, σε μια προσπάθεια να αναλυθούν τα μηνύματα και οι συμβολισμοί της συγκεκριμένης εκδήλωσης, καθώς και οι επιπτώσεις της στη διαμόρφωση νέων συσχετισμών στον χώρο της Κεντροαριστεράς αλλά και συνολικά στο πολιτικό σύστημα.

Μια συνέντευξη με αιχμηρές επισημάνσεις, πολιτικές αναλύσεις και παρεμβάσεις που φωτίζουν τις εξελίξεις σε μια κρίσιμη συγκυρία για τη χώρα.

Η συνέντευξη εδώ

 

Επιδρομή μηχανημάτων στο εσωτερικό της Αγίας Σοφίας Κωνσταντινουπόλεως: Ένα εθνικό εργοτάξιο

Κατάπληκτοι έμειναν σε ολόκληρο τον κόσμο όσοι είδαν σε φωτογραφίες  τα φορτηγά, γερανούς και οικοδομικά υλικά στο εσωτερικό της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη. Την ίδια κατάπληξη ένιωσαν και πολλοί Τούρκοι επιστήμονες, αρχιτέκτονες, αρχαιολόγοι, ιστορικοί οι οποίοι είδαν από κοντά το εσωτερικό της Αγίας Σοφίας να μετατρέπεται σε εργοτάξιο ενός γενικού έργου. Τα εν λόγω μηχανήματα συμμετέχουν σε εργασίες προστασίας και επισκευής του φέροντα οργανισμού της Μεγάλης Εκκλησίας, με ιδιαίτερη έμφαση στην ενίσχυση της ικανότητας του δομήματος να αναλαμβάνει επιτυχώς σεισμικές φορτίσεις. 

Εικ.1 Εργασίες στο εσωτερικό της Αγίας Σοφίας Κωνσταντινουπόλεως. Πηγή: parallaximag.gr

Οι φωτογραφίες απεικονίζουν μεγάλα οχήματα με βαρύ εξοπλισμό εισερχόμενα από την «Βασίλειο Πύλη» να κινούνται σε προσωρινό δάπεδο, πάνω στο υπάρχον, το οποίο κατά την επιστημονική επιτροπή αποτελεί ένα  πολυστρωματικό σύστημα προστασίας που αποτελείται από κετσέ (μάλλινο ύφασμα), άμμο, κόντρα πλακέ, ξύλινο σκελετό, XPS, ηχομονωτική στρώση, μεταλλική επικάλυψη, μέσω του οποίου θεωρείται ότι μεταφέρονται στο σταθερό μαρμάρινο δάπεδο μειωμένα τα φορτία λόγω κατανομής αυτών σε ολόκληρη την επιφάνεια του τεχνητού προσωρινού δαπέδου. Οι επιβαρύνσεις από τη χρήση βαρέων οχημάτων και τη λειτουργία τους ενδέχεται να μην είναι άμεσες αλλά σίγουρα είναι προσθετικές στο πέρασμα του χρόνου εξασθενίζοντας τον οργανισμό του μνημείου. Για την κατανόηση των εργασιών που πραγματοποιούνται θα έπρεπε οι πολλές απαιτούμενες μελέτες, γενικές και ειδικές, να είναι προσβάσιμες, εύκολα διαθέσιμες και να έχουν εγκριθεί από τους αρμόδιους Τουρκικούς και διεθνείς φορείς. Δίδεται η εντύπωση ότι αυτό δεν έχει συμβεί. Μια ιστορική αναδρομή κρίνεται απαραίτητη για την αντίληψη των δυσκολιών επέμβασης και κατανόησης του τρόπου που επιβάλλονται να γίνονται.

Εικ.2 Εργασίες στο εσωτερικό της Αγίας Σοφίας Αγία Σοφία Κωνσταντινουπόλεως. Πηγή: x.com

Ιστορία του Μνημείου

Η σημερινή Αγία Σοφία είναι η τρίτη κατά σειρά που κατασκευάστηκε στην ίδια θέση με τις προηγούμενες δύο.

 Α) Συγκεκριμένα η πρώτη ήταν τρίκλιτη βασιλική με ισοπλατή νάρθηκα και ισοπλατές τετραμερές αίθριο στα δυτικά και έφερε υπερώα. Ανατολικά κατέληγε εκτός ορθογωνίου σε αψίδα εσωτερικά ημικύκλιο και εξωτερικά ημιεξάγωνο. Άρχισε να κατασκευάζεται από τον Μ. Κωνσταντίνο και εγκαινιάστηκε από τον διάδοχο και υιό του Κωνστάντιο το 360 μ.Χ. Καταστράφηκε από πυρκαγιά και στην θέση της ανεγέρθηκε η δεύτερη.

Β) Η επόμενη Βασιλική ήταν πεντάκλιτη με ισοπλατή νάρθηκα και τρίστωο ισοπλατές αίθριο η οποία κατέληγε ανατολικά σε ημικυκλική αψίδα εκτός του ορθογωνίου της Βασιλικής. Έφερε υπερώα πάνω από τα κλίτη και τον νάρθηκα. Κατασκευάστηκε από τον Θεοδόσιο Β΄ το 415 μ.Χ. Καταστράφηκε κατά την στάση του Νίκα το 532 μ.Χ.

Εικ.3 Κάτοψη ισογείου Αγίας Σοφίας Κωνσταντινουπόλεως. Πηγή: Η ελληνική συμβολή στη συντήρηση της Αγια-Σοφιάς. Αντωνία Μοροπούλου, Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας.

τελευταία Βασιλική οικοδομήθηκε περίπου στην θέση των προηγουμένων από τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό το 532 μ.Χ, σε σχέδια των αρχιτεκτόνων Ανθέμιου από τις Τράλλεις και Ισίδωρου από την Μίλητο (μαθηματικών και μηχανοποιών). Είναι  για την εποχή του ένας επαναστατικός νεωτερισμός ο οποίος αποτελεί την αρχή της Βυζαντινής αρχιτεκτονικής μετά το πέρας της Κωνσταντίνειας αρχιτεκτονικής και την ολοκλήρωση της Ρωμαϊκής αρχιτεκτονικής. Πρόκειται για μία τρίκλιτη Βασιλική, σε  τύπο περίκεντρου κτιρίου, η οποία στο κέντρο της καλύπτεται με υπερυψωμένο τρούλο πάνω σε τετράγωνη απόληξη που στηρίζεται σε 4 ογκώδεις πεσσούς σε (καθαρές) αποστάσεις 31,00 μ. μεταξύ τους οι οποίοι συνδέονται μεταξύ τους με υπερώα τόξα διαμέτρου 33,00 μ.  Ο τρούλος, διαμέτρου 33,00 μ. και ύψους 56,20 μ. στηρίζεται σε τέσσερα σφαιρικά τρίγωνα (παρωτίδες).Τα σφαιρικά τρίγωνα είναι οι γωνίες της τετράγωνης βάσης του τρούλου οι οποίες καμπυλώνουν προς τα πάνω μέσα στον τρούλο και μεταφέρουν τα φορτία. Ο φέρων οργανισμός συμπληρώνεται με δύο μεγάλα ημιθόλια κατά τον μεγάλο άξονα, τέσσερα μικρά ημιθόλια που στηρίζονται στους μεγάλους και μικρούς πεσσούς και δύο ημικυλινδρικούς θόλους πάνω από τη βασιλική πύλη και από το Ιερό Βήμα. Ολόσωμοι κίονες ποικίλων υψών μεταφέρουν τα φορτία στο έδαφος μέσω της θεμελίωσης. Το σχέδιο συμπληρώνεται με την αψίδα του ιερού ανατολικά του ορθογωνίου ενώ δυτικά προστίθενται νάρθηκας και εξωνάρθηκας και μια μεγάλη υπαίθρια αυλή που περιβάλλεται από στοές.

Εικ.4 Αγία Σοφία Κωνσταντινουπόλεως. Πηγή: en.wikipedia.org/wiki/Hagia_Sophia#

Επισκευές και Αποκαταστάσεις των ζημιών από σεισμούς

Αναφέρονται μερικοί από τους πιο καταστρεπτικούς σεισμούς που προξένησαν σημαντικές βλάβες στον ναό:

1. Σεισμοί του 553, 557, 559 μ.Χ. προκάλεσαν την κατάρρευση του ανατολικού τμήματος του τρούλου, την καταστροφή του Σκευοφυλακίου και του Ιερού. Το 562 μ.Χ. ο Ισίδωρος ο Νεότερος ανέλαβε την αποκατάσταση του ναού. Ο νέος τρούλος ανυψώθηκε κατά 6,50 μ. και οι πεσσοί ενισχύθηκαν με αντηρίδες.
2. Σεισμός το 869 μ.Χ.: έγιναν επεμβάσεις στα τύμπανα του τρούλου και στα παράθυρα του.
3. Σεισμοί στο διάστημα 989 - 995 μ.Χ.: επεμβάσεις στον τρούλο από τον Αρμένιο αρχιτέκτονα Trdat.
4. Επί Μιχαήλ Η' του Παλαιολόγου (1261- 1282) ο ναός επισκευάστηκε και προστέθηκαν αντηρίδες στην νοτιοδυτική πλευρά. Το 1317 ο αυτοκράτορας Ανδρόνικος Β΄ ενίσχυσε τον ναό κατασκευάζοντας 4 αντηρίδες στο βορειοανατολικό και βορειοδυτικό τμήμα.
5. Σεισμός το 1346 προκάλεσε την κατάρρευση του ανατολικού τεταρτοσφαιρίου του τρούλου με ζημιές στο εσωτερικού του ναού.
6. Το 1354 οι αρχιτέκτονες Γεώργιος Συναδινός Αστράς από την Μυτιλήνη και ο Giovanni Peralta από την Ιταλία επισκεύασαν το ανατολικό τεταρτοσφαίριο.
7. Κατά την περίοδο του Αμπντούλ Μεσίτ (1823- 1861) η Αγία Σοφία ανακαινίστηκε από τους Ελβετούς αρχιτέκτονες Gaspare και Giuseppe Fossati. Συγκεκριμένα, ο τρούλος το διάστημα 1847 - 1849 ενισχύθηκε με σιδερένιους δακτυλίους όπως και 13 κίονες που είχαν πάρει κλίση.
8. O σεισμός του 1894 επέβαλλε επεμβάσεις οι οποίες άρχισαν να υλοποιούνται το 1910. Συγκεκριμένα έγινε συντήρηση και κάλυψη με  επίχρισμα των ψηφοθετημένων επιφανειών.
9. Το 1926 ο τρούλος ενισχύθηκε πάλι με ένα σιδερένιο δακτύλιο και έγινε αντικατάσταση των φύλλων μολύβδου του τρούλου με νέα.
10. Το 1932 λίγο πριν τη λειτουργία της ως Μουσείο έγινε μεγάλη συντήρηση των ψηφιδωτών.
11. Σημαντική υπήρξε η συμμετοχή της Ελλάδος στη προστασία του μνημείου η οποία βασίστηκε στο πρωτόκολλο συνεργασίας μεταξύ του πανεπιστημίου του Βοσπόρου, του πανεπιστημίου του Princeton και του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου (ΕΜΠ) το οποίο υπογράφτηκε στις 19 Μαρτίου του 1994 και με ισχύ μέχρι το 2000. Στόχος του πρωτοκόλλου ήταν η αντισεισμική προστασία του μνημείου μέσω της έρευνας των υλικών και της ανάπτυξης συμβατών υλικών αποκατάστασης με παράλληλη έρευνα του ψηφιδωτού διακόσμου για την συντήρηση και ανάδειξη του.

Εικ.5 Αγία Σοφία Κωνσταντινουπόλεως. Πηγή: A.Savin, Wikipedia

Αποδεικνύεται ότι για να στέκεται το μνημείο και να αντέχει στις σεισμικές καταπονήσεις και στη φθορά του χρόνου και στις κλιματικές αλλαγές, η συντήρηση, η προστασία και η αποκατάσταση των ζημιών πρέπει να γίνεται συστηματικά και σε μικρά χρονικά διαστήματα καθόσον ισχυροί σεισμοί πλήττουν την Κωνσταντινούπολη κάθε περίπου 30 χρόνια. Έτσι το μνημείο στα 1500 χρόνια ζωής έχει δεχθεί μεγάλο αριθμό σεισμικών καταπονήσεων με μεγάλο μέγεθος και υψηλή ένταση και αρκετές βλάβες, η αποκατάσταση των οποίων επέβαλλε επισκευές, συμπληρώσεις και ανακατασκευές, οι οποίες χρονικά διέφεραν στα υλικά, στις τεχνικές κατασκευής, στη τεχνογνωσία και στην ποιότητα εκτέλεσης των έργων. Η ποικιλία των επεμβάσεων αυξάνει τις δυσκολίες και πολλαπλασιάζει την αναγκαιότητα συνεχούς, σταθερής διεπιστημονικής και παγκόσμιας μέριμνας. Ιδιαίτερα όταν το μνημείο ανήκει στο corpus της Παγκόσμιας Κληρονομιάς απαιτεί διαδικασίες διαφάνειας, δημοσιότητας και διεθνούς συνεννόησης.

Συγχρόνως, η ανυπολόγιστη ιστορική αξία του μνημείου καθιστά την προστασία και συντήρηση του μνημείου φροντίδα όχι μόνο της Τουρκικής κυβέρνησης αλλά και της παγκόσμιας πολιτιστικής κοινότητας. Ως μνημείο της Παγκόσμιας Κληρονομιάς έχει γραφτεί στον κατάλογο της UNESCO και στον κατάλογο του World Monuments Watch που αφορά τα μνημεία με το μεγαλύτερο κίνδυνο. Η UNESCO, βάσει των συμβάσεων που έχει συνυπογράψει η Τουρκία, οφείλει να έχει λάβει πλήρη ενημέρωση, πλήρη τεχνικό φάκελο, πλήρη μελέτη επιπτώσεων (Heritage Impact Assessment) και να έχει στείλει επιτόπια αποστολή αξιολόγησης. Το ανωτέρω φαίνεται ότι δεν έχει συμβεί. Ακόμη γεννάται  το ερώτημα εάν έχει γνωμοδοτήσει για την είσοδο βαρέων μηχανημάτων στο εσωτερικό της Αγίας Σοφίας με τόσο εύθραυστο δάπεδο κάτω του οποίου  βρίσκονται παλαιότερες στρώσεις. Να ληφθεί υπόψη ότι κάτω από το σημερινό μαρμάρινο δάπεδα την Αγίας Σοφίας βρίσκονται μεγάλες δεξαμενές που δέχονται τα νερά της βροχής από τους τρούλους και θόλους όπως και φρέατα, στοές, κανάλια, αγωγοί και η θεμελίωση σε μεγάλο τμήμα της κάτοψης του τρίτου ναού,  των δύο προηγουμένων βασιλικών.

Εικ.6 Αγία Σοφία Κωνσταντινουπόλεως. Πηγή: Αγία Σοφία. Ο Ναός της Αγίας του Θεού Σοφίας. Δετοράκης Θεοχάρης.

Προβληματισμοί, Ανησυχίες, Υποψίες

Η βιασύνη με την οποία μεταφέρονται αυτοκίνητα, γερανοί, υλικά  και στήνονται οι 4 μεταλλικοί πυλώνες δημιουργούν βάσιμους προβληματισμούς, ανησυχίες και υποψίες για την ταχεία καταπόνηση του μνημείου λόγω και της αλλαγής του εσωτερικού μικροκλίματος και του περιβάλλοντος που δημιουργήθηκε από την μετατροπή της Αγίας Σοφίας από Μουσείο σε θρησκευτικό τέμενος - τζαμί, ζημιές οι οποίες αρχίζουν να παρουσιάζονται με ιδιαίτερη ένταση μετά το 2020.

Το νέο περιβάλλον, οι βαριές κρεμαστές κουρτίνες, τα επιδαπέδια παχιά χαλιά, το μεγάλο  χωρίς έλεγχο πλήθος των πιστών που προσεύχονται, οι μεγάλες διαφορές της θερμοκρασίας, η μεταβαλλόμενη υγρασία, ο αερισμός, η σκόνη, η προσαρμογή του ναού στις νέες επιβαρυμένες χρήσεις, φαίνεται ότι επιβαρύνουν σημαντικά  το μνημείο και ιδιαιτέρως τον τεράστιο κεντρικό τρούλο και τα ψηφιδωτά σε αυτό. Η  αποκατάσταση δε των ζημιών απαιτεί την κατασκευή υπερυψωμένου δαπέδου εργασίας, από προσωρινή μεταλλική κατασκευή, σε μεγάλο ύψος 43,50 μέτρων στηριζόμενο στους 4 πυλώνες. Εργασίες οι οποίες πρέπει να γίνονται  με τη χρήση ανθρωπίνων χεριών και όχι με βαρύ εξοπλισμό και  μηχανήματα  ενός εθνικού εργοταξίου.

Εικ.7 Αγία Σοφία Κωνσταντινουπόλεως. Πηγή: Φωτογραφία της Δήμητρας Στασινοπούλου

Συμπέρασμα

Για την Αγία Σοφία ο αρχιτεκτονικός τύπος που εφαρμόστηκε, οι καινοτομίες στον σχεδιασμό, η επιλογή της θέσης, οι εδραίοι όγκοι, τα υλικά δομής, ο στατικός φορέας, η αντοχή του στο χρόνο, η  μυστικιστική ατμόσφαιρα, το Θείο φως που διαρκώς εκπέμπει, όλα μαζί συνθέτουν ένα μνημείο που μεταδίδει σημασίες και μηνύματα που υπερβαίνουν την ορατή μορφή της κατασκευής του.

Δεν είναι η Αγία Σοφία ένα τέμενος, αλλά ένα Δαίδαλμα διεθνούς πολιτισμικής κυριότητας και μνήμης και θρησκευτικότητας και ακτινοβολίας και πολιτισμικής συνέχειας, ένας καθαγιασμένος τόπος που η οικουμένη δεν αποδέχεται ότι αντιμετωπίζεται με ευκαιριακή προχειρότητα και με όρους πολιτικής.

Συνεχής στόχος του Τουρκικού κράτους είναι η απομείωση της παγκόσμιας ακτινοβολίας της Αγίας Σοφίας και η υποβάθμιση και η μεταφορά του μνημείου σε περιορισμένο, Τουρκικό εθνικό πλαίσιο με θρησκευτικό χαρακτήρα, με εργαλεία τις συντηρήσεις και τις επισκευές.

Έτσι στις μέρες μας η Αγία Σοφία δεν βιώνει απλώς μια τεχνική, απαιτούμενη επέμβαση στην οποία η διεθνής συνεργασία και εποπτεία φαίνεται να απουσιάζουν, αλλά μια πολιτική οικειοποίηση κατά την οποία η Τουρκία  δεν μπορεί να συμφιλιωθεί με το ξένο παρελθόν της, με την αλλότρια κληρονομιά της. Ακόμη, δεν μπορεί να διαχειριστεί με όρους κατανόησης, και αντίληψης το τεράστιο αξιακό και  συμβολικό φορτίο που έχει κληρονομήσει. Απεναντίας συμπεριφέρεται στην κληρονομιά της  με πολιτική αυθαιρεσία, με προχειρότητα και με όρους επαναλαμβανόμενης κατάκτησης.

 

Δρ. Απόστολος Ε. Παπαφωτίου

Πολιτικός Μηχανικός Ε.Μ.Π.

Οικονομολόγος Ε.Κ.Π.Α.

Ξενάγηση στον Δίολκο στον Ισθμό της Κορίνθου

Με πρωτοβουλία του  Συλλόγου  Αρχιτεκτόνων Κορινθίας,  και με τη συμμετοχή της Ν.Ε. Τ.Ε.Ε. Κορινθίας και του Ιδρύματος Κορινθιακών Μελετών πραγματοποιήθηκε την Κυριακή 02 Νοεμβρίου 2025, ξενάγηση στο χώρο του Διόλκου, στον Ισθμό της Κορίνθου και στην ειδική θέση Ποσειδωνία. Αντικείμενο της ξενάγησης, όπως παρουσιάστηκε από τον γράφοντα, ήταν ο σχεδιασμός, η κατασκευή, η λειτουργία και η συντήρηση του μοναδικού αυτού έργου της Αρχαϊκής εποχής στην Κόρινθο.

Γενικά

Ο Δίολκος είναι ένα από τα μεγάλα έργα της αρχαιότητας στην Κορινθία. Γίνεται δεκτό ότι κατασκευάστηκε από τον τύραννο της Κορίνθου Περίανδρο τον 7ο - 6ο π.Χ. αιώνα ως κόμβος που συνδυάζεται άμεσα με τα αρχαία λιμάνια του Λεχαίου και των Κεγχρεών, αποτελώντας με αυτά μια ενότητα κατασκευαστική, στρατιωτική, λειτουργική και οικονομική. Στον Περίανδρο, ο οποίος ήταν ένας από τους 7 σοφούς της αρχαιότητας, αποδίδεται και η κατασκευή των δύο λιμένων. Ουσιαστικά είναι ένας καλοφτιαγμένος  λιθόστρωτος, αμαξιτός δρόμος, πλάτους 4,00μ. - 6,00μ., με δόμους κανονικού μεγέθους, ο ένας δίπλα στον άλλο, σε παράλληλες περίπου σειρές μεταξύ τους. Οι γραμμές των τροχών λόγω της κίνησης τους έχουν αποτυπωθεί και έχουν χαραχτεί σε απόσταση 1,45 μ. μεταξύ των (μεταξόνια απόσταση). Ο Δίολκος ακολουθεί το ανάγλυφο του εδάφους. Στο γνωστό τμήμα του, δεν παρατηρούνται τεχνητά έργα, ούτε και έντονες διαμορφώσεις του εδάφους με επιχώσεις ή χωματισμούς. Από την υπάρχουσα διαδρομή και την κατά μήκος κλίση του τμήματος αυτού - περίπου 1% - προκύπτει ότι κυρίαρχο και καθοριστικό στοιχείο για τη χάραξη είναι η κατά μήκος κλίση. Το συνολικό μήκος της γνωστής διαδρομής του Διόλκου είναι στα 1.100μ. Το μήκος τμήματος όπου έχει γίνει η επέμβαση είναι περίπου 200,0μ. Το συνολικό μήκος εκτιμάται στα 7.500μ.. Η κλίση των τμημάτων αυτών είναι 1 - 2,5 %.

Η ανάταξη του Διόλκου, με τις αντίστοιχες επεμβάσεις στον χερσαίο και θαλάσσιο χώρο, εντάχθηκε στο ΕΣΠΑ το 2019, από τον Περιφερειάρχη Πελοποννήσου κ. Πέτρο Τατούλη, στο πλαίσιο της πρόσκλησης με τίτλο «ΕΝΙΣΧΥΣΗ ΤΗΣ ΕΛΚΥΣΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΧΩΡΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ (ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΚΑΙ ΜΝΗΜΕΙΑ),  στον άξονα  προτεραιότητας: 3 «Προστασία του περιβάλλοντος – μετάβαση σε μία οικονομία φιλική στο περιβάλλον» ο οποίος συγχρηματοδοτείται από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ) με τίτλο και προϋπολογισμό: "ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ-AΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΔΕΙΞΗ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΔΙΟΛΚΟΥ  προϋπολογισμού 3.010.300,00 €".

«...Εκμετάλλευση του ∆ιόλκου

Ο ∆ίολκος αποτελούσε μία συνεχή πηγή εσόδων. Μέρος των εσόδων αυτών θα χρησιμοποιούνταν για τη συντήρησή του και τις πληρωμές του μονίμου προσωπικού, ενώ το υπόλοιπο θα κατέληγε στην Κόρινθο. Ο δημόσιος χαρακτήρας του ∆ιόλκου είναι βέβαιος. Η διέλευση πολεμικών πλοίων θα είχε προτεραιότητα σε σχέση με τα άλλης κατη- γορίας σκάφη. Αποτελούσε, λοιπόν, ο ∆ίολκος σημαντικό εργαλείο άσκησης πολιτικής. Είναι διερευνητέο εάν για κάποια χρονική περίοδο η πόλη της Κορίνθου είχε εκμισθώσει έναντι ενοικίου την εκμετάλλευση του ∆ιόλκου σε συντεχνίες ή σε ανθρώπους με τις απαιτούμενες οικονομικές δυνατότητες. Σ’ αυτή την περίπτωση η πόλη της Κορίνθου θα ελάμβανε προκαταβολικώς το ενοίκιο, οι δε συντεχνίες θα προσπορίζονταν τα έσοδα - διόδια των διελεύσεων.

 Καταστροφή του ∆ιόλκου

∆εν υπάρχουν ιστορικές μαρτυρίες που πιστοποιούν την καταστροφή ή την εγκατάλειψη του ∆ιόλκου.

Συμβατικώς δεχόμεθα ότι η καταστροφή αυτού επήλθε κατά την πειρατική επιδρομή από τον στόλο του Ρογήρου, βασιλιά της Σικελίας το 1147 μ.Χ. Πρέπει μάλλον να αποδεχθούμε ότι ο ∆ίολκος είχε εγκαταλειφθεί στα χρόνια της Φραγκοκρατίας στην Κόρινθο.

Στα τέλη του 12ου μ.Χ. αιώνα, ο Χωνιάτης αναφέρει ότι η πόλη έχει δύο λιμάνια με ανθηρό εμπόριο, δηλαδή εμπορική περιοχή κάτω από το κάστρο της πόλεως (Ακροκορίνθου).

…τὰ πρὸς Κόρινθον ἔχεται, πλοῦ πόλιν ἀφνειοῦ καὶ κειμένης πρὸς τῷ Ἰσθμῷ καὶ ὀλβιζομένη ὑπὸ λιμένων δυοῖν, ὧν ὁ μὲν τοὺς ἐξ Ἀσίας ναυλοχεῖ καταίροντας, ὁ δὲ τοὺς ἐξ Ἰταλῶν εἰσπλέοντας, καὶ ῥᾳδίους τάς ἑκατέρωθεν εἰσαγωγάς τε καὶ ἐξαγωγὰς τῶν φορτίων ἔχουσα καὶ τὰ πρὸς ἀλλήλους ποιουμένην ἀμοιβάς…

Χωνιάτης, σελ. 74 Από το Χρονικό του Μορέως προκύπτει ότι οι Φράγκοι κατά την επιδρομή τους, βρήκαν την πόλη οχυρωμένη με πύργους και περιμετρικό τείχος.

…ἡ χώρα γὰρ εὑρίσκετο κάτωθεν εἰς τὸν κάμπο μὲ πύργους γὰρ καὶ μὲ τειχέα καλὰ περικλεισμένη…

Χρονικὸ Μορέως, στ 1460

Οι εμπορικοί δεσμοί της Κορίνθου με την Ιταλία ενισχύθηκαν κατά την επικυριαρχία του Καρόλου του Β΄ του Ανδεγαβού στην Πελοπόννησο. Λίγο αργότερα, τον 14ο μ.Χ. αιώνα, επήλθε πλήρης καταστροφή της πόλεως Κορίνθου. Η λεηλασία της πόλεως από τους Καταλανούς το 1312 ήταν η αρχή. Ακολούθησε ισχυρός σεισμός το 1320 και ολοκληρώθηκε η καταστροφή με την επιδημία της μεγάλης πανώλης το 1348. Το 1395 ο Niccolo Martoni, περιηγητής, περιέγραψε μία πολύ μικρή και συρρικνωμένη Κόρινθο, μέσα στον περίβολο της Ακροκορίνθου και με την κάτω πόλη εγκαταλελειμμένη. Μπορούμε έτσι να προβούμε στα εξής προκαταρτικά συμπεράσματα:

α) Ο ∆ίολκος, θα καταστράφηκε λίγο πριν την επίσκεψη του Edrisi στην Κόρινθο, το 1154 μ.Χ. Η θύμησή του ήταν ακόμα νωπή, γι’ αυτό και αναφέρθηκε ως σπουδαίο κατασκευαστικό επίτευγμα.

β) Ο ∆ίολκος ήταν ακόμα σε λειτουργία για μικρά πλοία όπως αναφέρεται από το γεωγράφο Edrisi κατά το χρόνο επίσκεψης αυτού στην Κόρινθο.

Πάντως, λόγω ελλείψεως ιστορικών μαρτυριών για την εγκατάλειψή του, είναι λογικό να υποθέσουμε ότι ο ∆ίολκος εγκαταλείφθηκε μετά από καταστροφές τμημάτων κρίσιμων για τη λειτουργία του.

Τέτοια θα ήσαν κυρίως η αρχή και το τέλος του ∆ιόλκου. Τα ενδιάμεσα τμήματα, εάν είχαν καταστραφεί, θα μπορούσαν εύκολα να επισκευασθούν ή και να ανακατασκευασθούν, και να γίνουν όπως ήταν πριν.

Το τμήμα του ∆ιόλκου, ειδικώς προς τον Κορινθιακό κόλπο, ήταν το πλέον σημαντικό. Αυτό θα έπρεπε να έχει επαφή με τη θάλασσα. Εκεί φορτώνονταν ή ξεφορτώνονταν τα σκάφη στους ολκούς, και εκεί, μάλλον, θα επήλθε η καταστροφή του ∆ιόλκου. Η επίχωση του μικρού λιμένα, ο οποίος εξασφάλιζε την κυκλοφορία προς τον Κορινθιακό κόλπο, ήταν μία πιθανή εχθρική ενέργεια, η οποία θα προκαλούσε την εγκατάλειψή του.

Οι Βενετσιάνικοι χάρτες του 1695 μ.Χ. παρουσιάζουν την ακτή προς τον Κορινθιακό κόλπο, ευθύγραμμη χωρίς την ύπαρξη εσοχής - λιμένα. Η εσοχή - λιμένας ήταν τελείως απαραίτητος για τη λειτουργία του ∆ιόλκου. Αυτό σημαίνει ότι, στην εποχή των Βενετών, περίπου το 1700, ο λιμένας είχε επιχωθεί εντελώς.

Άλλα τμήματα αυτού επιχώθηκαν με το πέρασμα των αιώνων, και από την απόθεση των χωματισμών της εκσκαφής του Νέρωνα. Ακόμα η αναμόρφωση η οποία έγινε στο εδαφικό ανάγλυφο λόγω κατασκευής πολλών δρόμων και δικτύων σιδηροδρομικών γραμμών προκάλεσε την επίχωση ή την καταστροφή τμημάτων του ∆ιόλκου...»

• Βιβλιογραφία: "Ο ΔΙΟΛΚΟΣ ΣΤΟΝ ΙΣΘΜΟ ΤΗΣ ΚΟΡΙΝΘΟΥ" Απόστολος Ε. Παπαφωτίου, Πολιτικός Μηχανικός Ε.Μ.Π. Προλογίζει ο καθηγητής Ε.Μ.Π. Θεοδόσιος Π. Τάσιος.

• Τη ξενάγηση, μπορεί να την παρακολουθήσει κανείς στο:  https://www.youtube.com/watch?v=5t7KvjPoVe0

• Την ταινία “Δίολκος για 1500 χρόνια”, στην οποία είμαι επιστημονικός συνεργάτης, μπορεί να την παρακολουθήσει κανείς στο: https://youtu.be/n--mWBKwBDI

 

Δρ. Απόστολος Ε. Παπαφωτίου

Πολιτικός Μηχανικός Ε.Μ.Π.

Οικονομολόγος Ε.Κ.Π.Α.

 

THE DIOLKOS ON THE ISTHMUS  OF CORINTH

 

«...Operation of the Diolkos

All that has been said hitherto gives rise to the question of how the Diolkos operated during the many centuries of its use. The passage of loads and ships over the Diolkos was certainly accompanied by the payment of tolls. In this way the Diolkos had a continuing source of income. A part of this income would have been used for its maintenance and payment of its permanent personnel; the remainder would have gone to the city of Corinth. The public-service character of the Diolkos is also certain. Warships would have had priority of passage over other categories of ships. The Diolkos consequently was a powerful tool for political use. It has yet to be learned whether in some period the city of Corinth ever leased the operation of the Diolkos in place of rent to any associations or persons with the necessary economic powers.  In that case the city of Corinth would have taken the rent as payment in advance, while the leasing association would have obtained and kept the income of tolls from the transport of ships and goods (in a manner analogous to tax farming).

 

Destruction of the Diolkos

There is no historical evidence testifying to the abandonment or destruction of the Diolkos. Conventionally it is accepted that its destruction was due to the piratical invasion by the fleet of Roger, King of Scicily, in 1140 AD. It must be supposed that the Diolkos was probably abandoned during the Frankish occupation in Corinth, in the first half of the 13th Century.

At the end of the 12th Century Choniates stated that Corinth had two harbours with a flourishing trade, that is, a commercial zone below the city’s castle walls (Acrocorinth).

From the Chronicle of the Morea it appears that the Franks at the time of this invasion found the city fortified with towers and with a curtain wall.

Chronicle of Morea στ (f) 1460.

The commercial ties of Corinth with Italy were amplified during the suzerainty of Charles II of Anjou in the Peloponnese. A little later, in the 14th century, the city of Corinth was completely destroyed. This destruction began with its looting by the Catalans in 1312. This was followed by a violent earthquake in 1320, and the catastrophe culminated in the pandemic of the Great Plague of 1348.  In 1395 the traveler Nicolo Martoni described a very small and densely crowded Corinth confined within the castle walls of Acrocorinth, and the former city below abandoned. Thus we can come to the following preliminary conclusions:

The Diolkos was destroyed a little after Edrisi’s visit to Corinth in the year 1154 AD. The memory of it was still fresh, so that it was mentioned as an important constructional achievement.

The Diolkos was still in operation for small ships; at least, as is reported by the geographer Edrisi, in the year he visited Corinth. At any rate, because of the lack of historical testimony of to its cessation, it is logical to suppose that it was abandoned after the destruction of certain parts of its route necessary for its operation. Such, chiefly, would have been the beginning and terminus of the Diolkos. The stretches in between, if they had been destroyed, could easily have been repaired and restored to the condition in which they were before.

The part of the Diolkos especially next to the Corinthian Gulf was the most significant. This must have been in contact with the sea. Here the ships were loaded on to and downloaded from the carriages and it is here, probably, that the destruction of the Diolkos was concentrated. The filling of the small harbor, which had secured the movement of ships and goods to and from the Corinthian Gulf, was probably acause of its abandonment.

The Venetian maps of 1695 show that the shoreline at the Corinthian Gulf as rectinlinear, without a cove of the sea – a small harbor. This harbor was absolutely indispensible for the operation of the Diolkos. This means that during the Venetian rule, at about 1700, this small harbor was entirely filled in.  Other parts of it were covered over the course of the centuries, as well as by the spoils banks from Nero’s excavation. Moreover the modifications of the terrain caused by the building of many roads and railway networks have led to destruction of large parts of the Diolkos...»

• Bibliography: "THE DIOLKOS ON THE ISTHMUS OF CORINTH" by Apostolos E. Papafotiou, Civil Engineer N.T.U.A. (National Technical University of Athens). Foreword by Theodosius P. Tasios, Prof. at N.T.U.A. (National Technical University of Athens).

• Animation film "Diolkos for 1500 years": https://youtu.be/3GtE0kfWDuU

 

Dr. Apostolos E. Papafotiou

Civil Engineer N.T.U.A.

Economist N.K.U.A.