Απόστολος Παύλος, Κόρινθος και Ταρσός

Εικ.1 Το αναστηλωμένο Βήμα της Ρωμαϊκής Αγοράς Κορίνθου (1ος αι. μ.Χ.)

Η επιλογή της Κορίνθου στις περιοδείες του Αποστόλου δεν ήταν τυχαία. Η Κόρινθος την εποχή του Παύλου ήταν η ανερχόμενη πρωτεύουσα, Μητρόπολη της Ελλάδας. Ήταν προσφιλής και ισχυρή αποικία των Ρωμαίων, με τον τίτλο Colonia Laus Julia Corinthiensis και συγχρόνως εμπορική και στρατιωτική βάση, συνδεδεμένη με την αυτοκρατορική οικογένεια. Υπήρξε έδρα του ρωμαίου Κυβερνήτη, ο οποίος έφερε το βαθμό Proconsul δηλαδή ανθύπατου (Προκόνσουλα) της Επαρχίας της Αχαΐας, η οποία περιελάμβανε τη σημερινή Πελοπόννησο, την Στερεά Ελλάδα και αρκετά νησιά. Ακόμη, διέθετε Συναγωγή και μεγάλη κοινότητα Εβραίων, πολλοί εκ των  οποίων είχαν εξορισθεί από την Ρώμη με το Διάταγμα του αυτοκράτορα Κλαυδίου το 49 μ.Χ.  Η ακριβής θέση της Συναγωγής δεν έχει εντοπιστεί, γίνεται δεκτό ότι βρισκόταν κεντρικά κοντά στο θέατρο. Είχε η Κόρινθος ως εμπορικό κέντρο και ως ρωμαϊκή κτήση όλες τις προϋποθέσεις για το έργο και την παραμονή του Παύλου. 

Εικ.2 Αρχιτεκτονικά μέλη από την Εβραϊκή Συναγωγή. Πηγή Εφορεία Αρχαιοτήτων Κορινθίας

Η Συναγωγή προσέφερε ένα σίγουρο τόπο, μια σταθερή έδρα για το κήρυγμα του. Ο πληθυσμός των Εβραίων στην Κόρινθο είχε αυξηθεί από νέους κατοίκους οι οποίοι εγκαταστάθηκαν στην πόλη μετά τον διωγμό τους  από τη Ρώμη, από τον αυτοκράτορα Κλαύδιο. Μεταξύ αυτών το ζεύγος Ακύλα & Πρίσκιλλα, στο σπίτι των οποίων έμενε ο Παύλος και εργαζόταν ως σκηνοποιός μαζί τους. Και οι δύο είχαν ασπασθεί τον χριστιανισμό, πριν τη γνωριμία τους με τον Παύλο και έγιναν πιστοί σύντροφοι και ακόλουθοι. Ο Παύλος στην Κόρινθο στο κήρυγμα του έγινε πιο απλός και κατανοητός για τον κόσμο από το κήρυγμα στην Αθήνα, εκτός Συναγωγής, το οποίο είχε προσαρμοσθεί στο κλίμα των Αθηνών. Ήταν ένα κοινό που απαρτιζόταν από τη πνευματική ελίτ της διανόησης,  από Αρεοπαγίτες Αθηναίους, Αθηναίες, Επικούρειους, Στωικούς και ξένους. Η ομιλία στην Αθήνα αποτελεί και το μοναδικό Παύλειο Ευαγγελικό κήρυγμα που δείχνει τον τρόπο και τη μέθοδο συνομιλίας του χριστιανισμού με τη πνευματική κορυφή του ελληνορωμαϊκού κόσμου, τη συνάντηση του Χριστιανισμού με την ελληνική φιλοσοφία.

Εικ.3 Ο Απόστολος Παύλος ομιλών στην Αρχαία Κόρινθο, Τίμος Νικολόπουλος

Η Αθήνα ήταν η ακρόπολη της σκέψης και του πνεύματος, γεννήτρα πόλη φιλοσόφων, ποιητών, καλλιτεχνών, περήφανη για την πνευματική και πολιτιστική παράδοση της, σίγουρη για την πνευματική της ανωτερότητα και έτσι οχυρωμένη στην αυτάρκειά της δεν δεχόταν εξωτερικές επιδράσεις. Στεναχωρημένος ο Παύλος εγκατέλειψε την Αθήνα με προορισμό την Κόρινθο.

Σε αντίθεση η Κόρινθος ήταν πόλη μεταξύ δύο θαλασσών, του Κορινθιακού και Σαρωνικού κόλπου (bimaris, αμφιθάλασσος, διθάλασσος) με πολύχρωμο πλήθος κατοίκων και επισκεπτών με ερεθίσματα και επιδράσεις από άλλες περιοχές, συνηθισμένη στον εξωτισμό. Ήταν μία ανοικτή κοινωνία με ανοικτή διάθεση στο καινούργιο, στη καινοτομία και στα νέα μηνύματα που ερχόντουσαν από όλα τα μέρη του γνωστού τότε κόσμου. Το κοινωνικό περιβάλλον της Εκκλησίας  και το θρησκευτικό περιβάλλον της Κορίνθου το οποίο περιείχε πολλές σημαντικές, μυστηριακές λατρείες ως αποτέλεσμα θρησκευτικού συγκρητισμού που τελούνταν στη Κόρινθο την εποχή του Παύλου ορίζουν το πλαίσιο της αλληλοεπίδρασης μεταξύ Παύλου και Κορινθίων. 

Εικ.4 Η Αγορά (Forum) της Κορίνθου την εποχή του Αποστόλου Παύλου (περ. 50 μ.Χ.). Πηγή Α.Σ.Κ.Σ.Α.

Εδώ άλλαξε τον τρόπο προσέγγισης με την κοινωνία από αυτή των Αθηνών, μέσα στο πλαίσιο που είχε καθιερώσει η  κορινθιακή θρησκευτική και πολιτική τάξη η οποία δεν ήταν αυτάρεσκη ούτε αλαζονική. Έτσι  η κοινωνία γενικά δεν λειτούργησε αρνητικά στη νέα πίστη και στο έργο του Παύλου. Κυρίως η αδιαφορία των Κορινθίων ήταν η κύρια αιτία για τη μη εμπόδιση του έργου του Παύλου.

Σε αυτό το πλαίσιο ο Παύλος υπήρξε καθημερινός πολίτης της πόλεως, εργαζόμενος καθημερινά, έχοντας παρουσία στη ζωή της πόλεως κηρύσσοντας σταθερά τη νέα πίστη όχι μόνο στη πόλη, Συναγωγή και εκτός αυτής, αλλά με βάση την πόλη σε ολόκληρη την Πελοπόννησο και πέραν αυτής (Β΄ Κορ. 1,1).

Εικ.5 Χάρτης Κιλικίας

Η Κόρινθος έμοιαζε σε αρκετούς τομείς στη γενέτειρα του Παύλου Ταρσό της Κιλικίας της οποίας κατά τις Πράξεις «Εγώ άνθρωπος μεν ειμί Ιουδαίος Ταρσεύς της Κιλικίας ουκ άσήμου πόλεως πολίτης» (Πραξ.2,1 3,9). Επί πλέον η Ταρσός άνηκε στη κατηγορία των ελευθέρων πόλεων (civitates liberae) μαζί με την Έφεσο, την Αντιόχεια και  την Σμύρνη. Οι πόλεις αυτές είχαν σχετική διοικητική αυτονομία στις εσωτερικές υποθέσεις τους, πάντοτε υπό τον ρωμαϊκό έλεγχο. Έτσι η πόλη ζούσε με ένα τρόπο του ελληνικού πολιτισμού με τη κουλτούρα που είχε αφήσει η αυτοκρατορία του Μεγάλου Αλεξάνδρου και με αντίστοιχους θεσμούς.  Η Ταρσός ήταν κέντρο του Ελληνιστικού Ιουδαϊσμού της διασποράς, δηλαδή μία Ελληνιστική πόλη με μεγάλο ιουδαϊκό στοιχείο που χρησιμοποιούσε την Ελληνική γλώσσα και την Βίβλο στα Ελληνικά με συνεχή αναφορά και όνειρο την Ιερουσαλήμ.

Η Ταρσός όπως και η Κόρινθος ήταν σταυροδρόμι πολλών οδών και πολιτισμών. Διαθέτοντας λιμάνι μέσω του ποταμού Κύδνου έρχονταν σε επαφή με όλους τους εμπορευόμενους στη Μεσόγειο. Συγχρόνως ήταν και πόλη της βιομηχανίας με κύριο αντικείμενο την επεξεργασία υφασμάτων με πρώτη ύλη το κατσικίσιο μαλλί τα οποία ήσαν το υλικό κατασκευής σκηνών. Είναι πιθανόν αυτή να ήταν η κύρια επιχειρηματική δραστηριότητα της οικογένειας του Σαύλου.

Εικ.6 Ρωμαϊκό Σχέδιο Κορίνθου. Πηγή Α.Σ.Κ.Σ.Α.

Κατά τον Στράβωνα η Ταρσός συναγωνιζόταν την Αθήνα και την Αλεξάνδρεια ως κέντρο πολιτισμού, πολιτικής και φιλοσοφίας και ακόμη κατά το 50π.Χ. κυβερνήτης αυτής χρημάτισα ο Κικέρων. Σταυροδρόμι Δύσης και Ανατολής υπήρξε γεννήτωρ πολλών φιλοσόφων που εξαπλώθηκαν σε όλο τον κόσμο. Ποικίλες θρησκείες από διαφορετικές καταγωγές δημιούργησαν συνεχώς το υπόβαθρο για συγκρίσεις μεταξύ τους στο πλαίσιο συγκρητισμού με στοιχεία ελληνικά, περσικά, συριακά.

Έτσι ο Σαύλος βρήκε πολλά κοινά σημεία στη πόλη και στο περιβάλλον της ρωμαϊκής Κορίνθου με την Ταρσό που παρουσίαζε αντίστοιχη εικόνα με την Κόρινθο με πολλές φυλές, ποικίλα ήθη, γλώσσες και ιδιαίτερες κοινωνικές συμπεριφορές. Μεταξύ την γλωσσών που λαλούνταν ήσαν τα αραμαϊκά της Μέσης Ανατολής (τη μητρική γλώσσα του Ιησού και ίσως της μητέρας του Σαύλου), τα ελληνικά, τα λατινικά.  Στην Ταρσό ο Σαύλος υπηρετώντας τον Ιουδαϊσμό βίωνε μια κουλτούρα που σχετίζονταν καθημερινά με τον Θεό, με την πολιτική και την κοινωνική ζωή. Όλα αυτά μορφοποιούνταν σε δραστηριότητες γεμάτο ζήλο, προπαγάνδα, ως φανατικός ζηλωτής, για την υπεράσπιση της Ιουδαϊκής ιδέας, των πατρογονικών αξιών και την πιστή εφαρμογή του Νόμου.

Εικ.7 Τα ταξίδια του Αποστόλου Παύλου

Σε αντίθεση ο Παύλος, μετά την μεταστροφή του, στο δρόμο προς τη Δαμασκό, από διώκτης των χριστιανών σε διωκόμενο και κήρυκα του Χριστού, σε μια ριζοσπαστική εξέλιξη του ιδίου, ξεπερνώντας τη στενή εθνικιστική ταυτότητα του Ιουδαίου, δίδασκε στην Κόρινθο, στο πλαίσιο της οικουμενικής του αποστολής, το Ευαγγέλιο, την αλλαγή τρόπου ζωής με αντίστοιχες συμπεριφορές, το νέο τρόπο σκέψης, τις νέες ιδέες, τον καινό άνθρωπο.

Στην Κόρινθο έχει ακόμα ένα στοιχείο που τον συνέδεε με την Ταρσό. Εξασκεί το επάγγελμα του Σκηνοποιού, το οποίο ίσως σου έδινε τη δυνατότητα και τη γνώση να κατασκευάζεις και άλλα προϊόντα από δέρμα ή μαλλί ζώων.  Η σκηνοποιία μαζί με τη ταπητουργία και τη βαφή με πορφύρα ήσαν από τα πλέον προσοδοφόρα επαγγέλματα της εποχής του. Ειδικά για την Κόρινθο, όπου η μετακίνηση πολλών ανθρώπων στη πόλη, στα λιμάνια, και κατά τους Ισθμιακούς αγώνες του εξασφάλιζαν συνεχή εργασία καθόσον ο κάθε ταξιδιώτης έφερε μαζί του μια σκηνή που συνήθως χρειαζόταν επισκευή ή αντικατάσταση.

Εικ.8 Αναπαράσταση της ολοκληρωμένης Αγοράς (Forum) της Κορίνθου τον 4ο αιώνα μ.Χ. Πηγή Ν. Παπαχατζής, Εκδοτική Αθηνών

Από την κατανόηση των έργων του Παύλου αποκαλύπτεται ότι η σοφία του Χθες είναι ίδια με τη σοφία του Αύριο.

Εδώ στην Κόρινθο ωρίμασε ο καρπός της ιστορίας.

Εδώ στην Κόρινθο ο καρπός του χρόνου έγινε καρπός της αιωνιότητας.

Εδώ στην Κόρινθο η δυνατή φωνή του Παύλου παραμένει καινούργια για όλους μας.

 

Δρ. Απόστολος Ε. Παπαφωτίου

Πολιτικός Μηχανικός Ε.Μ.Π.

Οικονομολόγος Ε.Κ.Π.Α.

Η Φράγκικη Συνοικία στην Κόρινθο

Ιστορία

Στις 12 Απριλίου του 1204 η Κωνσταντινούπολη κατελήφθη από τα ενωμένα στρατεύματα Φράγκων και Βενετών. Για τις βιαιοπραγίες, τις καταστροφές, τις κλοπές, τους βιασμούς, τη δήωση της Πόλης υπάρχουν περιγραφές από σύγχρονους ιστορικούς. Μεταξύ αυτών ο Νικήτας Χωνιάτης ανώτατος βυζαντινός αξιωματούχος και αυτόπτης μάρτυρας της Άλωσης, ο οποίος στο τεράστιο ιστορικό έργο «Χρονική Διήγησις» καταγράφει με ρεαλισμό, δεινότητα και βαθιά οδύνη την πτώση και τις βιαιοπραγίες των εισβολέων και τις λεηλασίες της Βασιλεύουσας.

Αναφέρει ακόμη ότι οι Μουσουλμάνοι – Σαρακηνοί θα είχαν δείξει περισσότερο οίκτο και μεγαλύτερη ανθρωπιά από τους υποτιθέμενους Χριστιανούς. Στο ίδιο κλίμα κινείται λίγα χρόνια αργότερα και ο ιστορικός Ιωάννης Νικ. Μεσαρίτης.

Εικ.1 Η  Φράγκικη Συνοικία στην Κόρινθο. Πηγή: Πηγή: pressvoice.gr/egkainiastike-i-fragkiki-synoikia-stin-archaia-korintho/

Οι Λατίνοι διέλυσαν την Βυζαντινή αυτοκρατορία μοιράζοντας αυτήν μεταξύ των αρχηγών της εκστρατείας. Η Νότια Ελλάδα αποτέλεσε την επαρχία της Αχαΐας με πρωτεύουσα την Ανδραβίδα και δημιουργήθηκε αντίστοιχη αυλή υπό τον Geoffroy de Villehardouin. Δύο πόλεις, ο Μυστράς πλησίον της Σπάρτης και η μικρότερη Άγιος Βασίλειος Κορινθίας αποτέλεσαν νέα σημαντικά κέντρα στην επαρχία. Είχε προηγηθεί νωρίτερα το 1147 μ.Χ. η εισβολή των Νορμανδών και η λεηλασία της Κορίνθου από τον Ρογήρο Β' βασιλιά της Σικελίας, με αρχηγό του στόλου τον ναύαρχο Γεώργιο Αντιοχέα ένα μονοφυσίτη χριστιανό. Συνέλαβε και μετέφερε στη Σικελία Κορίνθιους καλλιεργητές και εργατοτεχνίτες μεταξιού της ακμάζουσας στην πόλη μεταξοβιοτεχνίας και της βαφής υφασμάτων. Την ίδια συμπεριφορά εφάρμοσε και στην Θήβα.

Εικ.2 Εγκαίνια της Φραγκικής Συνοικίας στην Κόρινθο. Πηγή: ΑΣΚΣ

Στην Κόρινθο, στο νότιο τμήμα, της ήδη καλυμμένης από ιζηματογενείς αποθέσεις Ρωμαϊκής αγοράς, όπου βρισκόταν η Μεσαιωνική Κόρινθος, έγιναν επεμβάσεις στο χώρο και στα κτίσματα που αποτέλεσαν την Φράγκικη συνοικία. Τμήμα της άνω συνοικίας, μετά από μία άρτια συστηματική ανασκαφή που διήρκησε 10 περίπου χρόνια από τις Ανασκαφές Κορίνθου της Αμερικάνικης Σχολής Κλασικών Σπουδών(ΑΣΚΣ), σε αγαστή συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κορινθίας και αντίστοιχη μελέτη, συντήρηση, αποκατάσταση και πιστή διαμόρφωση των διαδρομών της εποχής, έγινε επισκέψιμο για το κοινό μέσα στον ευρύτερο αρχαιολογικό χώρο της Κορίνθου. Ο χώρος εγκαινιάστηκε με μία σεμνή τελετή που έλαβε χώρα στις 10 Μαΐου 2026. Οι επισκέπτες έχουν πλέον τη δυνατότητα να γνωρίσουν από κοντά έναν λιγότερο γνωστό αλλά εξαιρετικά σημαντικό τομέα του αρχαιολογικού χώρου, που μαρτυρεί τη διαχρονική κατοίκηση και τη σύνθετη ιστορική πορεία της Κορίνθου. Στην άνω περιοχή παρουσιάζεται εισέτι η γεωμορφολογική εξέλιξή της και η παρουσία και δραστηριότητα του ανθρώπου. Πρόκειται για μία έκταση περίπου 6 στρεμμάτων, τμήμα μεγαλύτερης η οποία δεν έχει ανασκαφεί ακόμη. Βρίσκεται νοτιοδυτικά των δυτικών Ρωμαϊκών καταστημάτων της Ρωμαϊκής Αγοράς (Forum) και νοτιοανατολικά του Ρωμαϊκού ναού της Οκταβίας, του οποίου κατέχει τμήμα του περιβόλου. Αποτελείται από πολλές ενότητες κτισμάτων, επτά κτηριακά συγκροτήματα (1 - 7), πολλά εκ των οποίων είχαν κατασκευαστεί νωρίτερα κατά την Βυζαντινή φάση και τα οποία δέχθηκαν τροποποιήσεις και επεκτάσεις από τους Φράγκους κατά την εποχή της Ισαβέλλας του Βιλλαρδουίνου, της κυράς του Μοριά ή πριγκηπέσας Ιζαμπώ που έζησε τον 13ο αιώνα. 

Ενότητα 1

Στην αυτοτελή ενότητα 1 παρουσιάζονται πολλές χρήσεις των χώρων που είχαν κατασκευαστεί σε ισόγεια κάτοψη και τμήμα αυτής σε όροφο. Ταυτίζεται ως χώρος Νοσοκομείου, ή ξενώνας  πανδοχείου που εξυπηρετούσε άρρωστους. Πριν από την πολιορκία της Κορίνθου από τους Καταλανούς το 1312 μ.Χ. είχαν γίνει σημαντικές αλλαγές στη διαρρύθμιση έτσι ώστε να δέχεται και να εξυπηρετεί πτωχούς και προσκυνητές οι οποίοι πήγαιναν ή έρχονταν από τους Άγιους Τόπους. Οι προσκυνητές από τη Δύση σταματούσαν με τα καράβια τους στο λιμάνι του Λεχαίου ανέβαιναν στη φραγκική πόλη της Κορίνθου για λίγο και μετά συνέχιζαν το ταξίδι τους. Από εκεί μπορούσαν με άλλο καράβι από το λιμάνι των Κεγχρεών να πλεύσουν ανατολικά. Από τις ανασκαφές απεκαλύφθησαν βλάβες σε τοίχους και σε κίονες που είχαν συμβεί από σεισμούς (άγνωστους στην Ιστορική Σεισμολογία) περίπου το 1300 μ. Χ. πριν την επιδρομή των Καταλανών, οι οποίες επισκευάστηκαν και αποκαταστάθηκε η λειτουργία του χώρου.

Εικ.3 Κάτοψη τμήματος Φράγκικης Συνοικίας στην Κόρινθο. Πηγή: ΑΣΚΣ

Σε ένα από τα δωμάτια, ίσως φαρμακείο, στο περίγραμμα της εσωτερικής κεντρικής αυλής, βρέθηκαν κομμάτια κεραμικών που είχαν εισαχθεί από την Ιταλία, ενώ σε ένα άλλο βρέθηκαν μικρά κεραμικά βάζα που χρησίμευαν για φάρμακα αλλά και για τα διάφορα βότανα που έφερναν τότε από τη Βόρεια Αφρική μαζί με γυάλινα δοχεία που ήταν τοπικά προϊόντα Κορινθιακού εργαστηρίου. Από τις ανασκαφές πού έγιναν στην αγορά της Κορίνθου (Forum), αποκαλύφθηκαν δύο εργαστήρια κατασκευής υάλου, της ιδίας εποχής, πού απείχαν μεταξύ τους 75 μέτρα. Είναι εύλογο να δεχθούμε ότι το νοσοκομείο ήταν υπό τον έλεγχο της γειτονικής Μονής του Αγίου Ιωάννου που βρισκόταν βόρεια και σε επαφή με τα δυτικά καταστήματα της Ρωμαϊκής Αγοράς (Forum) τα οποία όριζαν το όριο της.

Η Μονή του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου ήταν ένα μεγάλο συγκρότημα επιφανείας 3 στρεμμάτων της οποίας το καθολικό της ήταν τρίκλιτη βασιλική αρχικών διαστάσεων 20 μ. x 12μ. και έφερε καταστήματα στη νότια πλευρά με πρόσωπο στην εμπορική οδό. Η οδός είχε προσανατολισμό Ανατολή - Δύση, ήταν του ιδίου πλάτους και της ιδίας μορφής με την κύρια εμπορική οδό της Φράγκικης συνοικίας. Λόγω μεγέθους οι δύο δρόμοι θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν και για εμποροπανηγύρεις.

Ενότητα 2

Η αυτοτελής ενότητα 2, στον αρχικό της σχεδιασμό, ήταν και αυτή μια Βυζαντινή Μονή, η οποία δέχτηκε ριζικές αλλαγές που άλλαξαν τη χρήση, η οποία παρέμεινε η ίδια μέχρι την καταστροφή το 1312. Στο νότιο άκρο βρίσκεται ένα μικρός βυζαντινός ναός με νάρθηκα και μεταγενέστερη πλαϊνή αυλή, ο οποίος μετετράπη από τους Φράγκους σε ταφικό παρεκκλήσι με πολλές ταφές στο χώρο του ναού, στο νάρθηκα και στην αυλή. Το σχέδιο του ναού συναντάται και σε άλλους ναούς στην Κόρινθο, όπως βόρεια του ναού του Απόλλωνος και πλησίον της Άνω Πειρήνης στον Ακροκόρινθο.

Εικ.4 Αεροφωτογραφία ενότητας 2 Φράγκικης Συνοικίας στην Κόρινθο, έτος λήψης 2022. Πηγή: ΑΣΚΣ

Η συγκέντρωση ενός τόσο μεγάλου αριθμού οστών μιας συγκεκριμένης κατηγορίας ανθρώπων, δηλαδή ασθενών, είναι πολύτιμη για την έρευνα και συντείνει στο να δημιουργηθεί ένα «Κέντρο Οστών» το οποίο οι ερευνητές - ανθρωπολόγοι, αρχαιολόγοι κ.ά. - θα μπορούν να επισκέπτονται και να μελετούν. Μετά τη μεγάλη συγκέντρωση οστών που υπάρχει στο Ιδρυμα «Σμιθσόνιαν» της Ουάσιγκτον, η συλλογή των οστών του φράγκικου νοσοκομείου της Κορίνθου θεωρείται μια από τις σημαντικότερες. Η μελέτη αυτών θα παρέχει σημαντικές πληροφορίες για την υγεία, τη διατροφή, τη σωματική διάπλαση, τον τρόπο ζωής και θανάτου των ανθρώπων της εποχής, καθώς και για τις ασθένειες που τους απειλούσαν και την εξέλιξη της ιατρικής αυτή την εποχή.

Χωροταξία

Η χωροταξία της συνοικίας, με προσανατολισμό του κύριου δρόμου Βορράς - Νότος σημαντικού πλάτους περίπου 18,0 μ., δείχνει τη συνέχεια της ίδιας χωρικής αντίληψης, η οποία έχει τις ρίζες της στη Δωρική και Ρωμαϊκή Κόρινθο. Πρέπει να τονισθεί η ύπαρξη στεγασμένων πεζοδρομίων - στοών πλάτους 3,0 μ. και στις δύο πλευρές του δρόμου, αρχιτεκτονικό χαρακτηριστικό το οποίο είχε εφαρμοστεί συστηματικά στην Κόρινθο κατά την αρχαιότητα, με ιδιαίτερη χρήση την Πρωτοβυζαντινή περίοδο (4ος - 7ος μ.Χ.). Ο δρόμος αυτός με τις στοές έχει κυρίως εμπορικό χαρακτήρα, αποτελεί μία καθημερινή αγορά. Αποτελεί επανάληψη του υπάρχοντος εμπορικού δρόμου, με τα ίδια χαρακτηριστικά της Μεσαιωνικής Κορίνθου στη νότια πλευρά της Μονής του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου.

Και οι δύο ενότητες αποτελούν ενιαίο οικοδομικό τετράγωνο τα οποία περιβάλλονται από δρόμους.

Εικ.5 Αεροφωτογραφία ενοτήτων 1 & 2 Φράγκικης Συνοικίας στην Κόρινθο, έτος λήψης 2019. Πηγή: ΑΣΚΣ

Είναι προς έρευνα οι θέσεις των κατοικιών του πληθυσμού, ο οποίος παρά τη φραγκική κατάκτηση είχε ελληνικό χαρακτήρα, όπως υπήρχε και κατά τους προηγούμενους αιώνες. Δεν έχουν εντοπιστεί οι θέσεις των κτιρίων της διοίκησης, η έδρα στην Κόρινθο του δεύτερου Λατίνου αρχιεπισκόπου και η Λατινική Μονή του Αγίου Νικολάου. Ομοίως, πρέπει να δοθεί απάντηση στο ερώτημα εάν εγκαταστάθηκαν Βενετοί στην Κόρινθο μετά την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τους Βυζαντινούς το 1261 μ.Χ. και την εκδίωξη τους από την Πόλη. Ακόμη, εάν οι Φράγκοι μετά από την κατάληψη της Πόλης πήραν περισσότερα μέτρα προστασίας του Ακροκορίνθου και της περιοχής του Ισθμού.

Συμπεράσματα

·  Η Φράγκικη Συνοικία στην Κόρινθο αποτελεί ένα κομβικό σημείο της εξελικτικής πορείας της πόλης σε επίπεδο πολιτισμού, κοινωνίας οικονομίας. και χωροταξίας, Αποτυπώνει τη διαχρονική και αμφίδρομη σχέση ανθρώπου και περιβάλλοντος και τις προσπάθειες αυτού να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις της εποχής.

· Στις υπάρχουσες κατασκευές αποτυπώνεται η τεχνογνωσία του τεχνικού δυναμικού της κατασκευής και η τεχνολογία των υλικών οι οποίες διατηρούν στοιχεία από την αρχαιότητα τα οποία είχαν δημιουργήσει παράδοση.

Εικ.6 Τοπογραφικό Μεσαιωνικής Κορίνθου. Πηγή: ΑΣΚΣ

· Η πόλη της Κορίνθου, χάρη στη θέση της κοντά στον ’Ισθμό και στους πρόποδες του Ακροκορίνθου παρέμεινε και την Φράγκικη εποχή σημαντικό κέντρο.  

· Η πόλη, όπως και στην αρχαία εποχή, όφειλε την ακμή της κυρίως στα δύο λιμάνια, το Λέχαιο στον Κορινθιακό κόλπο και οι Κεγχρεές στον Σαρωνικό μέσω των οποίων εξασφαλιζόταν οι επικοινωνίες και το εμπόριο.  

 

Δρ. Απόστολος Ε. Παπαφωτίου

Πολιτικός Μηχανικός Ε.Μ.Π.

Οικονομολόγος Ε.Κ.Π.Α.

Η Άλωση της Κωνσταντινουπόλεως (1453) και το Σήμερα (2026)

 

Η Πόλη το 1453

Βρισκόμαστε στις τελευταίες στιγμές της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας το 1453. Η μεγάλη και λαμπρή αυτή Αυτοκρατορία έχει συρρικνωθεί στην Κωνσταντινούπολη πόλη - κράτος και έχει περιορισθεί σε λίγες περιοχές της Θράκης γύρω από την Πόλη και σε ένα μεγάλο τμήμα της Πελοποννήσου.

Ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος είναι ο τελευταίος Αυτοκράτορας του Βυζαντίου, ο τελευταίος Αυτοκράτορας των Ελλήνων. Εδώ και δύο χρόνια αρχηγός των Τούρκων είναι ο Μωάμεθ ο Β’, ένας νέος ηλικίας 21 ετών. Όνειρο της ζωής του η κατάληψη της Κωνσταντινουπόλεως, η εξάπλωση και η επέκταση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Αυτή την εποχή η Κωνσταντινούπολη, η βασιλεύουσα της Ευρώπης, με δύο πανεπιστήμια το 1204, είχε καταντήσει στο μεγαλύτερο μέρος της, ένας ακατοίκητος σωρός ενδόξων ερειπίων. Αυτή την Πόλη παρά την ηρωική αντίσταση των αγωνιστών κατοίκων, με τον ένδοξο και "μονώτατο" Αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Παλαιολόγο, εκπόρθησε ο Μωάμεθ την Τρίτη - αποφράς ημέρα -  29 Μαΐου 1453. Οι περιγραφές των τεσσάρων βυζαντινών ιστορικών των Δούκα, Φραντζή ή (Σ)φραντζή, Κριτόβουλου & Χαλκοκονδύλη, αποτελούν ουσιαστικές πηγές για τη μελέτη της Αλώσεως, του ξεθεμελιώματος ανθρώπων και κτηρίων, του μένους και οργής των κατακτητών, αλλά και των γεγονότων πριν και μετά από αυτή.

Η Άλωση της Πόλης από τους Λατίνους το 1204

Πριν από την Άλωση από τους Τούρκους της Κωνσταντινουπόλεως είχε συμβεί μία προηγούμενη Άλωση από τους Βενετπούς και Φράγκους το 1204. Αυτή η Άλωση έχει ιδιαίτερα περιορισθεί στη συλλογική μνήμη μας παρόλο που απετέλεσε γεγονός αποφασιστικότερης σημασίας και από αυτή της δεύτερης Αλώσεως του 1453. Το πρώην παγκόσμιο Βυζάντιο ψυχορράγησε το 1204 και εξέπνευσε το 1453.

Τον Απρίλιο του 1204 οι στρατιές του Δυτικού Χριστιανισμού έγραψαν μία ακόμα αιματοβαμμένη σελίδα στην ιστορία των Ιερών πολέμων.

Δύο χρόνια νωρίτερα η Δ’ Σταυροφορία είχε ξεκινήσει με αποστολή να απελευθερώσει την Ιερουσαλήμ από το Ισλάμ. Τελικά στράφηκαν κατά των ομοδόξων αδελφών τους, χωρίς να πάνε στην Ιερουσαλήμ, πολιόρκησαν, κατέκτησαν και κατέστρεψαν την Κωνσταντινούπολη, τη Μητρόπολη του τότε γνωστού κόσμου.

Με αγριότητα δολοφόνησαν γέρους και νέους. Βίασαν γυναίκες, νέες κοπέλες μέχρι και μοναχές. Βεβήλωσαν εκκλησίες, λεηλάτησαν ιερά κειμήλια και θησαυρούς. Πυρπόλησαν ένα μεγάλο τμήμα της Πόλεως. Ένα ιστορικό γεγονός που χαρακτηρίζεται από βαρβαρότητα, αχρειότητα, φιλαργυρία, θρησκευτικό φανατισμό, προδοσία, προσωπική ανικανότητα αλλά και ηρωικές πράξεις και θυσίες.

Βυζάντιο ή Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία

Γεωγραφικά το Βυζάντιο κατείχε τον ενδιάμεσο χώρο μεταξύ της Δύσης και της Ανατολής. Λόγω αυτής της θέσεως υφίσταται μεγάλο αριθμό επιδρομών και επεμβάσεων περισσότερο από κάθε άλλη περιοχή. Οι επιδρομές αυτές επέτειναν την εσωτερική κρίση και δεν επέτρεψαν στην κοινωνία, στο ίδιο κράτος, στην πολιτεία να μετασχηματισθούν εσωτερικά και να προσαρμοσθούν στη νέα πραγματικότητα που δημιουργούνταν συνεχώς, ξεπερνώντας τις δομές του Βυζαντίου και τις δυνατότητες των Αυτοκρατόρων.

Έτσι νομοτελειακά οδηγήθηκε στην υποταγή, αρχικά στους Λατίνους και στη συνέχεια στους Τούρκους. Η συγκρότηση της Δύσης είχε μία άμεση ιστορική συνέπεια, την οικονομική απομύζηση του Βυζαντίου. Να αναφερθεί ότι το Βυζάντιο είναι μεταγενέστερος αδόκιμος όρος που άρχισε τον 16^ο αιώνα από τους καθολικούς ιερωμένους Bollandistes και αποδίδει το Ανατολικό τμήμα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (Pars Orientis). Ο όρος αυτός δεν χρησιμοποιούνταν κατά τη διάρκεια της ύπαρξης της λεγόμενης "Βυζαντινής" Αυτοκρατορίας. Οι κάτοικοι ονομάζονταν “Ρωμαίοι” και το κράτος τους “Ρωμανία”, ο αυτοκράτορας “Βασιλεύς Ρωμαίων” και η Κωνσταντινούπολη “Νέα Ρώμη”.

Τελικά συνθλίβεται κάτω από την συντονισμένη πίεση Ανατολής και Δύσης, με συνεχή συρρίκνωση των ελεύθερων εδαφών του, με οικονομική καχεξία και απονέκρωση και αδυναμία της ολοκλήρωσης της πνευματικής και οικονομικής Αναγέννησης που θα το έβγαζε από τη συνεχή κρίση. Έτσι η Άλωση και η πτώση της Βασιλεύουσας ήλθε ως τέλος μιας φθίνουσας εξελικτικής πορείας. Η σημασία της Άλωσης είναι τεράστια για την χώρα μας, για τους Έλληνες. Πρέπει να εξαχθούν τα κατάλληλα συμπεράσματα και να κατατεθούν προτάσεις - πέρα από τη κριτική - για να αποφύγουμε ως έθνος νέες συμφορές.

Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία διατηρήθηκε για χίλια και πλέον έτη βασιζόμενη σε αξίες, αρχές και πολιτικές από την αυγή της ύπαρξης της. Μεταξύ αυτών η ρωμαϊκή διοίκηση, η χριστιανική θρησκεία, η χριστιανική Εκκλησία, η πλούσια ελληνική γλώσσα, η οικουμενική πνευματική κίνηση και διανόηση, τα οποία εξασφάλισαν τη βιωσιμότητα και το φάος του "ένδοξου" Βυζαντινισμού. Όλα αυτά μέσα στο πλαίσιο της Χριστιανοσύνης, της Ρωμιοσύνης και την Ελληνοσύνης.

Η ιστορική πληροφόρηση είναι ένα πολύτιμο εφόδιο αναγκαίο, όχι όμως επαρκές, για να αποκτήσει ο Έλληνας επίγνωση της οικουμενικής δυναμικής της πατρίδας του και του πολιτισμού του, αλλά και για την δημιουργία μιας σχέσης γόνιμης και όχι αλλοτριωτικής μεταξύ Ελληνισμού και Δύσης.

Και σήμερα ο Έλληνας και ο Ελληνισμός συνθλίβεται και διεκδικείται και από τη Δύση και από την Ανατολή. Από την Ανατολή και απειλείται και διεκδικείται ο ελληνικός τόπος, από τη Δύση απειλείται και διεκδικείται ο ελληνικός τρόπος. Έτσι ο Ελληνισμός κατά τη ρήση του αείμνηστου Ν. Σβορώνου «μεταβάλλεται από μία διακριτή, αυτόνομη οικουμένη, σε χώρο των συνόρων».

Σήμερα (2026)

Οι καταστάσεις και το περιβάλλον που υπήρχε στην Πόλη λίγο πριν την πτώση μεταφέρονται αυτούσια και στο Σήμερα της πατρίδας μας.

Και τότε υπήρχε, σε ένα διχαστικό περιβάλλον, μία εξουσία αποτελούμενη από μία ελίτ λίγων προσώπων, η οποία μεγέθυνε και επιτάχυνε την κάθοδο και στη συνέχεια την πτώση της Βασιλεύουσας. Εφάρμοσε μία μυωπική, ιδιοτελή και τελικά ξεδιάντροπη πολιτική με πρακτικές των βυζαντινών αξιωματούχων να ληστεύουν και υπονομεύουν το κράτος, να συνεργάζονται με τους Τούρκους και να τους δίνουν τίτλους και δύναμη. Τους έκαναν συμμέτοχους στις κρατικές αυθαιρεσίες και ρυθμιστές στην πολιτική σκηνή και συγχρόνως τους εκχωρούσαν εδάφη και πληθυσμούς. Πολιτικές και πρακτικές που οδήγησαν τελικά στην Άλωση της Κωνσταντινουπόλεως

Και σήμερα στην πατρίδα μας, σε ένα διχαστικό περιβάλλον, υπάρχει μία  καθεστωτική εξουσία η οποία μορφοποιείται από μία κλειστή και μικρή ομάδα ελίτ, μία παρέα γύρω από τον Πρωθυπουργό κ. Μητσοτάκη, η οποία έχει απλώσει ένα πέπλο προπαγάνδας πάνω από τη χώρα και ελέγχει απολύτως το κράτος. Μέσα από προσωπικές, διαχειριστικές και ιδιοτελείς πολιτικές χαριεντίζεται με τους Τούρκους, τους ξεπλένει, τους «λευκαίνει», τους βάζει στα σαλόνια της Ευρώπης. Συνεργάζεται στενά με αυτούς, τους δίνει τίτλους και δύναμη και κάνει οτιδήποτε να μην τους στεναχωρεί. Τελικά διαπραγματεύεται για τη διατήρηση «ήρεμων νερών» με την Τουρκία σε μία λανθασμένη πολιτική η οποία οδηγεί σε εθνικές υποχωρήσεις. Μόνιμος και συνεχής στόχος του κ. Ερντογάν και της Τουρκίας είναι η αναθεωρητική πολιτική και η περικύκλωση της Ελλάδος με περαιτέρω κλιμάκωση της επιθετικότητας, μέσα από τη στρατηγική της «Γαλάζιας Πατρίδας» χωρίς η Κυβέρνηση, παραπαίουσα και φοβική, να προβάλλει την απαραίτητη αντίσταση.

Ελλάς και Ελληνισμός

Και τότε και τώρα το διακύβευμα ήταν και είναι πάντοτε ο Ελληνισμός. Κάθε Έλληνας διερωτάται πως θα ήταν ο Ελληνισμός εάν ο τελευταίος αυτοκράτορας ο Μάρτυρας Κωνσταντίνος Παλαιολόγος είχε αποδεχθεί την προσφορά του νεαρού Πορθητή και  είχε παραδώσει την Πόλη. Εάν δεν είχε πει το ιστορικό:

«Τὸ δὲ τὴν πόλιν σοὶ δοῦναι οὔτ' ἐμὸν ἐστίν οὔτ' ἄλλου τῶν κατοικούντων ἐν ταύτῃ• κοινῇ γὰρ γνώμῃ πάντες αὐτοπροαιρέτως άποθανοῦμεν καὶ οὐ φεισόμεθα τῆς ζωῆς ἡμῶν». (Απάντηση του Κωνσταντίνου ΙΑ' Παλαιολόγου στον Μωάμεθ Β')

Στην περίπτωση παράδοσης της Πόλης δεν θα τον πείραζε να τον πουν προδότη και ενδοτικό (!!!) γιατί θα είχε εξασφαλίσει την ζωή των κατοίκων και των παιδιών τους μαζί με την δική του ηγεμονία στην Πελοπόννησο.

Δεν θα είχε όμως εξασφαλίσει την συνέχεια του Ελληνισμού, απεναντίας θα είχε σιγουρέψει την ταχεία και βίαιη αφομοίωση του ελληνικού στοιχείου από τους Οθωμανούς. Και την εξαφάνιση του ιστορικού γένους των Ελλήνων. Με τη θυσία του  «Μαρμαρωμένου Βασιλιά», εξασφαλίστηκε τη συνέχεια του γένους μας, θυσία η οποία έγινε σημαία, όραμα και ευχή που οδήγησε στην Επανάσταση και στην Ανάσταση του Γένους το 1821.

Η μνήμη της Αλώσεως της Κωνσταντινουπόλεως δεν είναι απλώς ένα ιστορικό γεγονός αλλά Αναφορά για τη συλλογική ιστορική μας ταυτότητα και η οποία πρέπει να οδηγεί τις πολιτικές μας.

Ιδιαίτερα για μας τους Έλληνες αλλά και για τους ορθοδόξους της Βυζαντινής οικουμένης, η θυσιαστική μορφή του τελευταίου αυτοκράτορα του ανατολικού τμήματος της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας - Ρωμανίας (Pars Orientis) - και όχι του επινοημένου Βυζάντιου - έχει ιδιαίτερη σημασία, μέγα συναισθηματικό βάρος και αποτελεί αναφορά για τους Έλληνες απανταχού της Οικουμένης.

Μας καλεί λοιπόν ο Μαρμαρωμένος βασιλιάς και εθνομάρτυς βασιλιάς, παρά την ηθική κατάπτωση και ανεπάρκεια της πολιτικής εξουσίας της πατρίδος μας και τις φωνές ενδοτισμού και τις ανεξήγητες και απαράδεκτες αντιδράσεις και τον επιδεικνυόμενο "ραγιαδισμό" και τα "προσκυνήματα" μερικών μοχλών της εξουσίας να σταθούμε στο ύψος της θυσίας και της υποθήκης του και να δηλώσουμε στους εχθρούς μας αλλά και στους αγνώμονες φίλους μας, ποιοι είμαστε και εάν χρειαστεί θα εκτελέσουμε τις εντολές που κατέλειπε σε εμάς ο «Οσιομάρτυρας» Κωνσταντίνος Παλαιολόγος.

 

Δρ. Απόστολος Ε. Παπαφωτίου

Πολιτικός Μηχανικός Ε.Μ.Π.

Οικονομολόγος Ε.Κ.Π.Α.    

Ξενάγηση σε φοιτητές του Πανεπιστημίου Notre Dame, Indiana, U.S.A.

Στο πλαίσιο της γνωριμίας και της κατανόησης διαχρονικά του αρχαίου κόσμου της Κορινθίας με την παγκόσμια επιστημονική κοινότητα και τα πανεπιστήμια πραγματοποιήθηκε το Σάββατο 16 Μαΐου 2026 ξενάγηση - ενημέρωση από τον Απόστολο Ε. Παπαφωτίου σε φοιτητές του Πανεπιστημίου Notre Dame, Indiana, U.S.A. στο χώρο της Βασιλικής του Αγίου Λεωνίδη στο Αρχαίο Λιμάνι Λεχαίου. Η ξενάγηση εντάσσεται σε ένα πρόγραμμα που αφορά του αρχαιολογικούς χώρους της Κορίνθου και της Πελοποννήσου γενικότερα και πραγματοποιείται κάθε χρόνο από τον καθηγητή Robin Rhodes και το Πανεπιστήμιο Notre Dame της Indiana.

Εικ.1 Φωτογραφία από αέρος (Πηγή: Ξενικάκης Κώστας)

Φοιτητές πολλών σχολών επισκέπτονται την Κορινθία, ξεναγούνται στους αρχαιολογικούς και ιστορικούς τόπους, γνωρίζουν την περιοχή, έρχονται σε επαφή με τη σημερινή κοινωνία και βιώνουν καταστάσεις και εμπειρίες του τόπου.

Εικ.2: Προοπτικό βασιλικής από νοτιοδυτικά (Πηγή: Απ. Παπαφωτίου)

Ο καθηγητής Robin Rhodes, Αρχιτέκτων, Αρχαιολόγος, μέλος της Αμερικάνικης Σχολής Κλασικών Σπουδών, λάτρης της Κορινθίας, είναι επί πολλές δεκαετίες μελετητής της Κορινθιακής Αρχιτεκτονικής. Η πρόταση του για την αναπαράσταση του "πρώτου" ναού (εποχής 8ου-7ου π.Χ. αιώνα) του Απόλλωνος (;;;), πριν από τον ναό του οποίου τα λείψανα των 7 κιόνων στέκονται  σήμερα επί τόπου, στον ομώνυμο λόφο, υπήρξε πρωτοποριακή και μεγάλου επιστημονικού ενδιαφέροντος. Παρουσιάστηκε με ιδιαίτερη επιτυχία ως κύρια ιδέα στην έκθεση για την Πρωτοκορινθιακή Αρχιτεκτονική στο Μουσείο Snite του Notre Dame το πρώτο εξάμηνο του 2006.

Η βασιλική του Αγίου Λεωνίδη είναι, μέχρι σήμερα, η μεγαλύτερη στη Μεσογειακή Λεκάνη και αποτελεί το καλλίστευμα της Παλαιοχριστιανικής αρχιτεκτονικής. Οι διαστάσεις της συγκρίνονται με τις αυτές των μεγάλων βασιλικών της Ρώμης.

Εικ.3: Ξενάγηση 16.05.2026 (Πηγή: Απ. Παπαφωτίου)

Ο ναός αυτός αποτελούσε σημαντικό προσκύνημα στην παλαιοχριστιανική Κόρινθο που δεχόταν μεγάλο αριθμό προσκυνητών, των οποίων το όνειρο ήταν η επίσκεψη στους Αγίους Τόπους. Τα οδοιπορικά του 4ου και του 5ου αιώνα περιέχουν αναλυτικές «Εκφράσεις» των Ιεροσολύμων, αλλά και γενικά όλων των τόπων που διαδραματίστηκαν Καινοδιαθηκικά γεγονότα. Συχνά αναφέρονται σε πόλεις και τόπους απ’ όπου διέρχεται ο περιηγητής κατά το ταξίδι του στους Αγίους Τόπους. Τα λείψανα του Αγίου Λεωνίδη και της συνοδείας του καθιστούσαν τον ναό προσκυνηματικό. Συγχρόνως η θέση του στο δυτικό τμήμα του μεγάλου και πολυσύχναστου λιμένα του Λεχαίου τον έκανε εύκολα επισκέψιμο στους ταξιδιώτες στην αρχή ή στο τέλος του ταξιδιού. Η επίκληση στον άγιο προκειμένου να συνδράμει τον προσκυνητή στο δύσκολο ταξίδι του ήταν συνεχής και ξεκίναγε από την πρώτη προσκύνηση στο ναό κατά την αναχώρησή του. Η σώα επιστροφή του ήταν αφορμή για τη δεύτερη προσκύνηση στον ναό μαζί με την απόδοση ευχαριστιών στον άγιο.

Εικ.4: Πρόταση του καθηγητή Robin Rhodes για τον Πρωτοναό στην Αρχαία Κόρνθο (Πηγή: Snite Museum of Art, University of Notre Dame)

Συγχρόνως, το Λέχαιο και ο ναός του Αγίου Λεωνίδη ήταν ενδιάμεσος σταθμός πολλών άλλων ταξιδιών προς διαφορετικές κατευθύνσεις. Από το Λέχαιο μπορούσε κανείς να πλεύσει (ναυτίλλεσθαι) οπουδήποτε δυτικά, Λέχαιο – Βρινδήσιο – Ρώμη ήταν το σύνηθες δρομολόγιο. Από το κοντινό λιμάνι των Κεγχρεών μπορούσε να πάει οπουδήποτε ανατολικά, ακολουθώντας ένα σύνηθες δρομολόγιο που ήταν Κεγχρεές – Έφεσος – Αλεξάνδρεια. Η σύνδεση των λιμένων Λεχαίου και Κεγχρεών μήκους περίπου 10 χλμ, ήταν εύκολη. Ο Δίολκος μαζί με τις άλλες οδούς μεταξύ των δύο κόλπων και των λιμένων εξασφάλιζε τη μεταφορά φορτίων, αγαθών και την μετακίνηση ανθρώπων, ιδεών και αντιλήψεων μεταξύ του Κορινθιακού και του Σαρωνικού, μεταξύ Δύσης και Ανατολής.

Εικ.5: Ξενάγηση 16.05.2026 (Πηγή: Απ. Παπαφωτίου)

Η βασιλική του Αγίου Λεωνίδη δεν κατασκευάσθηκε τυχαία στην περιοχή του αρχαίου λιμανιού. Κατά την άποψη του Πάλλα αντικατέστησε μικρότερο χριστιανικό Ιερό ή ναό που είχε κτισθεί κοντά στη θέση όπου ξεβράστηκαν τα σώματα του Αγίου και της γυναικείας συνοδείας του. Είναι πολλές και σαφείς οι αναφορές του καθηγητή Πάλλα για τη δεύτερη χρήση μελών χριστιανικού μνημείου προγενεστέρου της βασιλικής και για αυτοκρατορική χορηγία.

Ήταν σύνηθες η αυτοκρατορική χορηγία να μην περιοριζόταν μόνο στην προμήθεια των υλικών και των σχεδίων, αλλά η οικοδομική υπηρεσία του Αυτοκράτορα ανελάμβανε την υψηλή εποπτεία και επίβλεψη του έργου με μηχανικούς και τεχνίτες που είχαν σταλεί στους τόπους κατασκευής.

Ακόμα, η αυτοκρατορική χορηγία ίσως πρέπει να συνδυασθεί με την επιθυμία της Εκκλησίας της Κορίνθου να συναγωνισθεί με τη βασιλική του Αγίου Δημητρίου στη Θεσσαλονίκη, με την πρόθεση ο Άγιος Λεωνίδης να γίνει εφάμιλλος του Αγίου Δημητρίου, και με τελικό στόχο την υπαγωγή της στο Οικουμενικό Πατριαρχείο.

Εικ.6: Διάρθρωση βασιλικής κατά το ύψος (Πηγή: Απ. Παπαφωτίου)

Ίδια άποψη δύναται να διατυπωθεί λόγω μεγέθους και για την προτεινόμενη βασιλική του Πάλλα με ορθογώνιο ή οκταγωνικής μορφής μαρτύριο ή βαπτιστήριο στη θέση Αμφιθέατρο του Κρανείου που έχει προκύψει από τη γεωφυσική έρευνα της Αμερικανικής Σχολής, χωρίς μέχρι σήμερα να έχει ανασκαφεί. Η άρση του Ακακιανού σχίσματος το 519 υλοποιήθηκε από την κοινή επιθυμία των θρόνων της Ρώμης και Κωνσταντινούπολης και θεμελιώθηκε τόσο στην κατάργηση του «Ενωτικού», όσο και στην αποδοχή και επιβολή της Δ΄ Οικουμενικής συνόδου (451 μ.Χ.) ως της μόνης αποδεκτής βάσης για την εκκλησιαστική ενότητα.

Αυτή η περίοδος ειρήνης και αποκατάστασης της ενότητας θα μπορούσε να είχε σφραγισθεί και υλοποιηθεί με την κατασκευή της βασιλικής του Αγίου Λεωνίδη, ως έκφραση κοινής θεολογικής σύγκλισης μεταξύ των δύο κρεισσόνων πατριαρχικών θρόνων (Sanctae Sedis, Κωνσταντινούπολης) και της Ιουστινιάνειας ενωτικής πολιτικής προς κάθε κατεύθυνση.

Εικ.7: Ξενάγηση 16.05.2026 (Πηγή: Απ. Παπαφωτίου)

Ένα ερώτημα που πρέπει να απαντηθεί είναι εάν η βασιλική του Αγίου Λεωνίδη ήταν ο καθεδρικός ναός της Κορίνθου. Οι ξεχωριστές θέσεις για τα σύνθρονα των επισκόπων και τα βάθρα των πρεσβυτέρων είναι αποτέλεσμα του μεγάλου μεγέθους και αποτελεί εφαρμογή αρχιτεκτονικού σχεδιασμού. Ο καθεδρικός ναός σε μία πόλη ήταν το κέντρο της θρησκευτικής, κοινωνικής, δημόσιας ζωής και συνήθως βρισκόταν στο κέντρο της. Αν αποδεχτούμε τη μεταφορά του κέντρου της πόλης, της Αγοράς, στο Κράνειο για τη δημιουργία του χριστιανικού κέντρου, τότε η «βασιλική στο Αμφιθέατρο», όπως αποκαλείται, είναι η πιθανότερη υποψήφια για τη θέση του καθεδρικού ναού. Εξάλλου, το γεγονός ότι φαίνεται να ήταν μεγαλύτερη και από τη βασιλική του Αγίου Λεωνίδη συνηγορεί προς τούτο, όπως κατά την άποψή μας, συνηγορεί και η ύπαρξη γειτονικού οκταγώνου ή κυκλικού κτηρίου με διάμετρο R = 12,0μ., το οποίο ήταν μαρτύριο ή βαπτιστήριο. Η έλλειψη επισκοπείου είναι καθοριστικό στοιχείο για τον χαρακτήρα της βασιλικής. Οι μη καθεδρικές εκκλησίες υψώνονταν ως αυτοτελή κτίσματα, η δε ύπαρξη περιβόλου τις χαρακτηρίζει, προϋποθέσεις τις οποίες πληροί η βασιλική του Λεχαίου.

Εικ.8: Προοπτικό εξωτερικής τοιχοποιίας τμήματος υπερώου με παράθυρα από βορειοδυτικά (Πηγή: Απ. Παπαφωτίου)

Το έργο αποκατάστασης και ανάπλασης στον χώρο της βασιλικής του Αγίου Λεωνίδη στο Αρχαίο Λιμάνι Λεχαίου είχε ενταχθεί στο ΕΣΠΑ από τον πρώην Περιφερειάρχη Πελοποννήσου κ. Πέτρο Τατούλη με τον τίτλο “ΑΝΑΠΛΑΣΗ – ΑΝΑΔΕΙΞΗ ΠΑΛΑΙΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΩΝ ΒΑΣΙΛΙΚΩΝ Α) ΜΑΡΤΥΡΑ ΛΕΩΝΙΔΗ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΛΙΜΑΝΙ ΤΟΥ ΛΕΧΑΙΟΥ, Β) ΚΡΑΝΕΙΟΥ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ «ΚΡΑΝΕΙΟ» ΑΡΧΑΙΑΣ ΚΟΡΙΝΘΟΥ” (προϋπολογισμός ένταξης 550.000,00 €) και οι προβλεπόμενες εργασίες έχουν ολοκληρωθεί. Το έργο αυτό πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της πολιτιστικής αναγέννησης της Πελοποννήσου από τον πρώην Περιφερειάρχη κ. Πέτρο Τατούλη με συνολικό προϋπολογισμό έργων περίπου 70.000.000,00 € για την Πελοπόννησο, εκ των οποίων για την Κορινθία περισσότερα από 7.000.000,00 €.

Δρ. Απόστολος Ε. Παπαφωτίου

Πολιτικός Μηχανικός Ε.Μ.Π.

Οικονομολόγος Ε.Κ.Π.Α.

 

 

The Early Christian Basilica of Saint Leonidis at the Port of Ancient Corinth

The basilica of Saint Leonidis is a large rectangular building divided by two colonnades into three aisles. To the east, in front of the apse, runs a tripartite transept which makes the church wider at this end and gives the shape of a long and narrow cross to the plan. It also has esonarthex, exonarthex, atrium and central ambo (pulp it).

A huge vaulted semicircular apse pierced with multiple windows dominated the east end. The nave and its aisle have a separate timber roof. The basilica is one of the largest in the Mediterranean Sea. The total length from outer atrium to apse is 180 m., the width in the transept is 58 m. The length becomes 225 m. including the east yard. The outer atrium is rectangular with porticos lining at each side, and the inner is hemicycle. The inner atrium also has a large fountain of particular note, and an extensive baptistery is attached to the north aisle. Several rooms with apsidal dining rooms south of the inner atrium likely represent the Bishop’s quarters.

The nave is divided from the aisles by the high stylobate of the colonnade, and by screens between the columns. There was intent to separate the congregation in the aisles from activity in the nave. This takes place in all of the basilicas in Corinth and a great number of many others found in Greece.

There were galleries above the aisles and the narthex. They were accessed by stairways outside the basilica immediately to the north and south of the inner atrium.

The columns are monolithic and unfluted as is usual in Byzantine architecture, with Corinthian capitals decorated with two rows of acanthus leaves, perforated to resemble lace in the Theodosian manner. These capitals appear to be original products of imperial workshops which supplied the Studios Basilica in Constantinople (453/4), the Acheiropoeitos Basilica in Thessaloniki and Basilica B at Philippi, and which were widely imitated in the early 6th century by local stonecutters too.

The last part of the capital is an abacus with volutes at each corner and above this a trapezoid impost block with the larger surface on the upper side where the arches rest. The columns stand on an Ionic base consisting of an upper and lower torus, separated by a scotia. The bases were standing on a stylobate.

The columns of the galleries are similar but smaller than the ground floor. They have Ionic capitals. Their workmanship is careless in comparison with the superb craftsmanship of the capitals of the lower columns. It is also important to note that the sculptures of the Basilica are a complete collection of sculptures made for the specific church.

The basilica is constructed of rubble and cement in a manner like the baths and other constructions in Corinth. The most characteristic wall construction in buildings was formed by alternating bands of brick and stone, following the example of opus mixtum (Late Roman system). Almost squared stone faced both the inner and outer surface of the wall and mortared rubble filled the space between the facings.

The bricks would normally form a leveling course, extending through the thickness of the wall and binding the two faces together. In a standard pattern of repetition there are five course of stone with total height 80 cm. and three courses of brick with a heigh of about 20 cm. The bricks measure 2-3 cm. thick and are laid close together. The mortar which joints them measure 1-2 cm. thick.

Fish have been carved to the grouting inside and out, even on places which were intended to be covered. The floors were paved with “opus sectile” panels and the lower walls were clad with marble revetment. The outer walls were reinforced with seven buttresses.

Along the side of walls of the aisles there were pilasters, some of which still preserve molded marble revetments of Proconesian marble. The pilaster seems to have carried arches attached to the side wall, similar to the system used in Roman bath at Isthmia. They probably also supported beams between the side walls, on which a flat ceiling was resting.

It is important to note that the structure of the Basilica was not built piecemeal according to the needs of the time, but was planned as a whole and executed in a reasonably brief time span.

The complex of the Basilica was incorporated into the harbor. It is interesting to note that the church is placed close to a former Roman bath. A location that may have been chosen due to the presence of water pipes, which could be reused both for the baptizing and for cleansing act before entering the church. The architectural synthesis of the Basilica is based on an axe. This is not exactly in the direction E-W, but is almost 13.5° to the North.

The uniform order of columns, capitals and screens, is of Proconnesian marble and therefore appears as indeed the whole church may have been an imperial donation.

It has been suggested that the basilica was dedicated to Saint Leonidis and his companions, the seven virgins who mourned his death and were themselves executed by drowning when the corpse of Leonidis was dumped off the coast of Lechaion.

Pallas has suggested that the baptistery was originally a martyrium erected near the spot where the eight bodies miraculously washed ashore. Despite this connection the basilica was not a cemetery church, for there are only four graves associated with it.

One of them, a brick-built cist against the exterior of the apse, is that of the Presbyter Thomas. The form of the grave and its content indicate that he died towards the end of the sixth century.

Dr. Apostolos E. Papafotiou

Civil Engineer N.T.U.A.

Economist N.K.U.A.