Πέμπτη 10 Σεπτεμβρίου 2026

Tropis X: Διεθνές Συμπόσιο για την Ναυπηγική στην Αρχαιότητα (Ύδρα 2008)

 

Το Tropis (από την αρχαία Ελληνική λέξη τρόπις, «καρίνα πλοίου») είναι μια σειρά πρακτικών συνεδρίων για την Αρχαία Ναυπηγική.

Τα συμπόσια διοργανώνονταν κατά διαστήματα από το 1985 έως το 2008 από το Ελληνικό Ινστιτούτο για τη Διατήρηση της Ναυτικής Παράδοσης και στα οποία συμμετείχαν διεθνείς υποβρύχιοι αρχαιολόγοι, κλασικοί αρχαιολόγοι και άλλοι μελετητές. Το Tropis επιμελείται ο Χάρης Τζάλας, πρόεδρος του Ινστιτούτου, και χρηματοδοτείται εν μέρει από το Ελληνικό Υπουργείο Πολιτισμού.

Παρατίθεται, στην Αγγλική γλώσσα (γλώσσα συνεδρίου), το πρώτο μέρος της Εισήγησης μου στο άνω διεθνές Συνέδριο, στην Ύδρα το 2008, με θέμα “Ο Δίολκος στον Ισθμό της Κορίνθου”:

«Introduction

The Diolkos was a paved roadway connecting the Corinthian Gulf with the Saronic Gulf. It was constructed during the rule of the Kypselid dynasty, probably in the seventh century B.C. The Kypselids originally planned to cut a canal across the Isthmus in order to create a navigable waterway between the two gulfs, thereby facilitating maritime traffic and eliminating the hazardous voyage around the southern Peloponnese. This ambitious undertaking, however, proved impracticable. Instead, the Corinthians constructed the Diolkos, an overland paved route designed for the transport of ships and cargoes across the Isthmus. Only part of the Diolkos has so far been excavated. A section approximately 120 m long lies on the Peloponnesian side of the modern Corinth Canal. This stretch is situated north of the road connecting Corinth and Loutraki. A further section, about 50 m in length, is located on the southern side of the same road. Another portion of the paved roadway has been excavated within the grounds of the Army School of Engineers, on the opposite side of the canal. The excavated sections together amount to approximately 1,100 m. Ships, together with their cargoes, were hauled across the Isthmus on wheeled transport vehicles moving along the paved track. The width of the Diolkos varies between 3.5 and 5.0 m, while its total estimated length was approximately 7 km. It was constructed of carefully cut limestone blocks of varying dimensions. The western terminus of the Diolkos, on the Corinthian Gulf, is preserved in situ. The eastern terminus, on the Saronic Gulf, has not yet been identified. Along its entire course, the gradient did not exceed approximately 1–1.5%, thereby ensuring the relatively easy transport of ships and their cargoes. Unfortunately, the precise route of much of the Diolkos remains unknown. Nevertheless, its general course can be estimated. It is evident, for example, that the roadway could not have crossed the Hexamilion Wall. Although this fortification was erected during the fifth century A.D.—many centuries after the construction of the Diolkos—it was built while the latter was still in operation. The Diolkos remained in use for many centuries. The latest references to its operation are found in the works of the Byzantine historians George Sphrantzes, John Zonaras, and John Skylitzes. According to these sources, in A.D. 883 a fleet of one hundred dromons was transported across the Isthmus from the Saronic Gulf to the Corinthian Gulf in a single night. This remarkable operation was celebrated by the Byzantine chroniclers as an extraordinary engineering achievement. It is reasonable to conclude that the Diolkos continued to function until at least the twelfth century, when it was probably destroyed during the Norman invasions. It should be emphasized that the Diolkos formed part of a unified transportation system designed to complement the two principal harbours of ancient Corinth, Lechaion on the Corinthian Gulf and Kenchreai on the Saronic Gulf.

 Observations on the geometry of the construction of the Diolkos

The Diolkos is, in essence, a road that connects two points and runs between two gulfs. The possible routes that link these points are many. Some of these, however, can be excluded on the basis of certain concrete specifications. Thus we shall examine the known surviving sections of the Diolkos so as to arrive at some conclusions regarding its route.

The longitudinal inclination of the existing part of the Diolkos is equal to or less than 1%. It would be desirable for this to be absolutely level, at least over large parts of its course. The Diolkos follows the relief of the ground surface. No artificial constructions can be seen, nor any sharp changes in ground relief, whether built-up areas or depressions.

From the still-existing course of the Diolkos and its longitudinal slope, which is about 1%, it follows that the longitudinal inclination was the characteristic governing and determined its route. Thus its course could not possibly have been along the present canal, because it would then have followed the natural ground relief, with slopes in some areas exceeding 5% and perhaps even reaching 10%. This would have prevented the transport of loads and ships on carriage-trucks over the Diolkos.

 Engineering works

Engineering projects on a very large scale must be excluded.  But there could have been bridges over the stream gullies, which abound in the area of Isthmia.  Parts of the Diolkos would have been built on top of these.

Such engineering projects must have included measures to ensure the drainage of water.  Since the ground in the Isthmus area is basically sandy, the run off and drainage of water could have been provided for easily, without many special works.


Shaping the Ground Surface

The modifications of the surface were, perhaps on a limited scale.  They would probably have amounted to leveling of the ground and, where needed, special changes to ensure runoff of the surface waters.  Large earthworks filling in the gullies in order to provide level continuation of the Diolkos’ route must be excluded.  Instead, there would have been deviations of the Diolkos’ course so as to avoid bridging and filling operations.

As a result, the route chosen would have entailed many engineering works or great modifications of the natural relief.  We must not exclude the building of reinforcing walls of paving blocks.  This would have ensured propping up of the Diolkos’ surface.  They would have been built as a maintenance measure.  According to the archaeologist Ms. Chrys. Kardara, the “Pelesgian” wall in the Isthmia area which the archeologist O. Broneer dated to Mycenaean time, was probably a supporting wall propping up a road.  This indicates early building of retaining walls during the Mycenaean period.

It is logical to suppose that the route of the Diolkos would have avoided the steepest and deepest gullies in the Isthmia area.

 Stations for Servicing Carriages and General Maintenance

The conjectured length of the Diolkos approaches about 7km. Hence it seems likely that there would have been one or more stations: points for servicing the carriages.  Moreover the movement would have been in both directions, and so the carriages would have passed each other.  There must, therefore, have been a secondary shunting or doubling track where the carriages waited, connected to the main line at particular exit and entry points. At the center of the Isthmus, where the terrain is almost flat and at a height of approximately 90,0m. above sea level, we have created by passes on either side of the Diolkos - built exactly like the Diolkos - where one olkos or group of olkoi can exit the main road and wait until traffic from the other direction has passed. If the wait is an extended one, animals may be unloaded to stretch their legs and accommodate their needs alongside the Diolkos.

So, by using the Diolkos simultaneously in both directions transport time for cargo and ships is significantly reduced and more ships per day can be transported.

Ruts, grooves, furrows-made by the movements of the carriages and the waiting ruts would have been worn into the upper surfaces of the paving blocks, exactly the same way as the doubling or shunting tracks of today’s single-track railways. Such an arrangement of shunting tracks has been found in quite a few ancient roads, such as the Sacred-Way in Athens near Reitous, on the Athens-Piraeus road near the Pnyx and between the Long Walls of Athens.

The movements along the Diolkos would probably have been monitored and controlled by means of visual signals or in some other way. Moreover the two Gulfs were both visible from the middle of the Isthmus. It is logical to suppose that the double or waiting line would have been located here. This is also consistent with the horizontal parts of the longitudinal section having a maximal inclination of 3%.

The carriages would have been pulled over the Diolkos by draft animals. As for the warships, for reasons of safety and speed, their movement would have been entrusted to their crews. The movement of the carriages over the Diolkos moreover implies the existence of service stations for supplying food and water.  It should be noted that in ancient times the hooves of animals were not protected by metal shoes. This is why no hoof marks of the beasts of burden have been found on the paving blocks.

On the part of the Diolkos within the grounds of the Engineering School, one can see two wheel ruts (grooves) of different widths, which run along the same line.  This shows that in the more difficult parts of the Diolkos’ route, grooves were carved directly from the beginning into the paving blocks, indicating that a particular route of the carriages was compulsory here.  It seems reasonable that the terrain had been modified, alongside and parallel to the Diolkos, so as to be passable for people and animals, when the carriages were to be drawn.  In addition, there would have been the necessary mechanisms for pulling the carriage trucks around curves and over difficult places.  Here the carriages would have been tied with cables to capstans. Traces of these rope cables can be discerned on the upper layer of parring blocks as a result of the high tension of the pulling and the constant use.

 Materials for Building Diolkos

If we accept a mean width of the Diolkos of 5.0m, its total surface area would have been: 5 x 7000m = 35000m2, taking 7000m as its accepted length.

In addition, if we suppose that an average paving block has the dimentions of 0.60 x 1.5m, its top surface area will be 0.90m2.  The number of paving blocks required would have been 30,000:0.9 = 40,000 blocks.

The total volume of rock required for making the paving blocks is 40,000 x 0.5 = 20,000m3, if the blocks have dimensions of 0.6 x 1.5 x 0.5m, their volume being V = 0.50 m3.

These 40,000 paving blocks include not only the flat pavement of the Diolkos and its local reinforcements, but also its lateral supports and its two-directional slipway ramps.

All this building material would have been quite hard to be transported and distributed along the length of the Diolkos.  To facilitate the work, therefore, there must have been local quarry points for extracting the necessary stone.  Such quarries have been found between the present settlement of O.E.K. and the canal, at the site of Poseidonia, together with the remains of houses dating from the 5th century B.C.  Those installations would logically have belonged to persons who served the Diolkos workers in the quarries.  It should be noted that the whole area of the Isthmus has an abundance of calcareous bedrock in elevations above the surface and extending a few meters below it.  It would have been easy to quarry the building material here for such points, without any elaborate quarry organsition.

 Methods Ways of Building Diolkos

The Diolkos may have been built in more than one section at a time, with work proceeding simultaneously on many fronts.  Naturally, local corrections would have been imposed on the initial overall plan. At first, modification of the terrain to provide the required longitudinal inclination as well as the transverse slope and the level base for the Diolkos. Its exposed surviving parts indicate that the paving blocks were seated in place directly on the natural ground surface, without preliminary formation of an substrate.  Because of the nature of the ground (calcarenite), the paving blocks were roughly worked so that their naturally contacting surfaces were undressed, without anathyrosis.  It would seem that no cement was placed over the surfaces between blocks and the empty spaces between them were filled with sand grains.  With the passage of time, the filtering rainwater created a kind of adhesive substance between the blocks.

 Repairs to the Diolkos

From its exposed and known parts, we cannot be sure whether these were repaired at any time.

On the contrary, it seems that the entire Diolkos is a single structure built within a single period.

Yet it seems logical that there must have been repairs and more general maintenance done to the Diolkos, and that these would both have guaranteed its continuing use.

It must still be ascertained whether during the time of the Diolkos’ use, there were any changes in its route or whether it remained as it was when first built in the epoch of Periander.  There would clearly have been systematic maintenance and the mechanisms for serving it would have been easy and simple.

Moreover the existence, in difficult parts of the route, of lateral reinforcements, as on the part of the Diolkos toward the Corinthian Gulfand the superimposed paving blockson the existing platform surface, to protect the movement of the carriages over curved parts of the route, show that the engineers of the Diolkos had clearly understood the proper geometry of its design and construction, which made for smooth transport of loads and vehicles.

 The known part of the Diolkos is about 1100 meters long.  Hypsometrically it rises from +0 (sea level) up to the north point at the end of the Engineering School’s grounds, which today has a present elevation of +12m.  The inclination of this part of the Diolkos’ route is about 1%.  After the north point, the ground surface rises with a fairly steep slope.  It seems logical that the route of the Diolkoscontinued  thence toward the Peloponnese, which here has a gentler relief.

In the known section, maintaining the inclination of 1% requires a corresponding route made up of interconnected curves.  The part found within the Engineering School has a radius of curvature R = 480.45 and a length of about 200m. This has two special characteristics.

On top of the Diolkos platform have been set two additional rows of building blocks spaced at a distance of about 70cm between them and having a total length of about 30m.

Wherever these added rows of blocks are present, there are no wheel ruts worn into the pavement.

The added paving blocks bear grooves, which are probably traces of the ropes which pulled and turned the carriages.»

  

Δρ. Απόστολος Ε. Παπαφωτίου

Πολιτικός Μηχανικός Ε.Μ.Π.

Οικονομολόγος Ε.Κ.Π.Α.











Δευτέρα 10 Αυγούστου 2026

Η Ελλάδα στην Αγκαλιά της Παναγίας

Εικ.1 Η Κοίμηση της Θεοτόκου, ψηφιδωτό από τη Μονή της Χώρας στην Κωνσταντινούπολη, η οποία μαζί με την Αγία Σοφία μετατράπηκαν δυστυχώς σε τζαμιά. Πηγή: www.saint.gr

Δεκαπενταύγουστος… και η σκέψη όλων στρέφεται στην Μεγάλη Μητέρα, την Μητέρα της Ζωής, την Παναγία. Όλη η Ελλάδα, οι πόλεις οι κωμοπόλεις, τα χωριά, οι οικισμοί, τα όρη, τα βουνά, οι κορυφές, οι κοιλάδες, τα νησιά, τα ξερονήσια, όλα τους έχουν ανεκτίμητους θησαυρούς, εκκλησίες, μοναστήρια και εκκλησάκια με θαυματουργές εικόνες της Παναγίας, για να δεχθούν το γεμάτο ελπίδα, λατρευτικό ασπασμό της πίστεως μας. Η θάλασσα, το βουνό, το νησί, η πόλη, το χωριό, ο τόπος γίνεται ο τόπος της Παναγίας.

Έτσι παύει η Ελλάδα να είναι ένας γεωγραφικός χώρος και γίνεται ένας Ιερός και ποιητικός τόπος με θρησκευτικότητα και πολιτισμό στον οποίον ενυπάρχει η Παναγία ως φορέας θρησκευτικής και ιστορικής μνήμης.

Ολόκληρος ο μήνας Αύγουστος είναι αφιερωμένος και κυριαρχείται από την Υπεραγία Μητέρα του Κυρίου μας. Την κεντρική θέση την κατέχει η πανηγυρική εορτή της Κοιμήσεως Της.

Προετοιμασία για το σπουδαίο αυτό γεγονός αποτελούν οι θερμές ικεσίες και οι Παρακλητικοί Κανόνες στην Μεγαλόχαρη, που διακρίνονται για τον έντονο ποιητικό λυρισμό και τα ανεπανάληπτα βιώματα. Εντύπωση προκαλεί ο πανηγυρικός και ο πάνδημος εορτασμός της μεταστάσεώς Της.

Αν και το γεγονός είναι πένθιμο και λυπηρό, που θα άρμοζαν δάκρυα και στεναγμοί, επικρατεί όμως χαρμόσυνος και πανηγυρικός τόνος. Με αισθήματα ευφροσύνης και με θριαμβευτικά άσματα μετέχουν ο ουρανός και η γη. «Τῇ ἐνδόξω κοιμήσει Σου οὐρανοί ἐπαγάλλονται, πᾶσα ἡ γῆ δέ εὐφραίνεται».

Εικ.2 Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, Η Κοίμηση της Θεοτόκου, περ. 1567, τέμπερα σε ξύλο, 61,4x45 εκ., Ιερός Ναός Κοιμήσεως της Θεοτόκου Σύρου, Ερμούπολη. Πηγή: el.wikipedia.org/wiki/Κοίμηση_της_Θεοτόκου

Είναι μοναδικό το πρόσωπο της Θεοτόκου στην παγκόσμια ιστορία και μέγα μυστήριο. Όχι μόνον διότι αξιώθηκε να «χωρήσει εἰς τὴν κοιλία της τὸν Ἀχώρητον» να δεχθεί στα «πάντιμα σπλάχνα της τὸν Ἰησοῦ», αλλά αναδείχθηκε η ενσάρκωση της αρετής και της τελειότητας, αιώνιο σύμβολο αγιοσύνης και αγνότητας. Είναι η Μεσίτρια του ουρανού που ο λαός του Θεού με αγάπη και σεβασμό ατενίζει πάντοτε. Μητέρα του Θεού και όλων των ανθρώπων. Σώτειρα του ανθρώπινου γένους. Ευλογία για όλον τον κόσμο, αγιασμός για το σύμπαν. Είναι η παρηγοριά και καταφυγή για κάθε πονεμένη μάνα που έχει χάσει τα παιδιά της, διότι ξέρει η ίδια από πόνο. Η καρδιά της η μητρική πονεί και πάσχει και οδυνάται. Είδε το Παιδί Της στον Σταυρό περιφρονημένο και εγκαταλελειμμένο, έρμαιο της κακίας των ανθρώπων. Τον είδε αιμόφυρτο πάνω στον Σταυρό, «χωρὶς εἶδος καὶ κάλλος», τον «ὡραῖον κάλλει παρὰ πάντας ἀνθρώπους». Ως πονεμένη Μάνα είναι έτοιμη να ακούσει με βαθιά κατανόηση και στοργική συμπαράσταση τους μυστικούς ψιθυρισμούς, τους αλάλητους στεναγμούς, τους κρυφούς πόθους, τις σιωπηλές επιθυμίες, τις δυνατές χαρές. 

Και όλα αυτά τα μεταφέρει ανόθευτα ενώπιον της «Χάριτος τοῦ Υἱοῦ Της» και πάντοτε για τη σωτηρία όλης της ανθρωπότητας. Συνοδοιπόρος σταθερός στη δύσκολη πορεία του ανθρώπου είναι η Μητέρα του Θεού στην οποία απευθύνεται με ικεσίες και προσευχές και με ονόματα και προσρήσεις από τα βάθη της ψυχής του. Είναι τεράστιος ο αριθμός των Θεομητορικών προσωνυμιών τα οποία προέρχονται από τα λειτουργικά βιβλία της Ορθοδόξου Εκκλησίας και από τους εκκλησιαστικούς συγγραφείς και Πατέρες της Ανατολής. Όλα αυτά αποτελούν εκφράσεις μεγίστης τιμής και δοξολογίας του ονόματος της Παναγίας καθόσον κατά τον ιερόν Δαμασκηνόν το όνομα της Παναγίας «ἅπαν τὸ μυστήριον τῆς οἰκονομίας συνίστησιν».

Εικ.3 Παναγία Οδηγήτρια, 13ος αι., προερχομένη εκ της Μικράς Ασίας. Πηγή: Θεομητορικά Προσωνύμια (Εξώφυλλο), Παντελεήμονος Κ. Καρανικόλα, Μητροπολίτου Κορίνθου

Τα προσωνύμια αυτά περιέχονται στο βιβλίο του μακαριστού Μητροπολίτη Κορίνθου Παντελεήμονος, σε έκδοση της Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος, με τον τίτλο «Θεομητορικά προσωνύμια». Αποτελεί το άνω βιβλίο το κύκνειον άσμα του ανωτέρω λογιωτάτου Μητροπολίτη και μέσω αυτού περαιούται το τεράστιο συγγραφικό και επιστημονικό έργο θεολογικού, ιστορικού, φιλολογικού και κοινωνικού περιεχομένου. Ο συγγραφέας του άνω βιβλίου αθροίζει τις προσωνυμίες της Υπεραγίας Θεοτόκου στον εκπληκτικό αριθμό των 23.564 (είκοσι τριών χιλιάδων πεντακοσίων εξήντα τεσσάρων).

Στην ελληνική λογοτεχνία η μορφή της Παναγίας ξεπερνά τα όρια μιας καθαρά θρησκευτικής μορφής και αναφοράς. Από την Εκκλησιαστική υμνογραφία έως τον Σολωμό, τον Κάλβο, τον Παπαδιαμάντη, τον Μωραϊτίδη, τον Σικελιανό, τον Κόντογλου, τον Ρίτσο, τον Σεφέρη, τον Τσαρούχη, τον Ελύτη και άλλους πολλούς, η Θεοτόκος μεταμορφώνεται από θεολογικό  πρόσωπο σε λογοτεχνικό σύμβολο που συνδυάζει τη μητρότητα, την οδύνη, την παρηγοριά, την ελπίδα, την πίστη, την ελληνική παράδοση, την πατρίδα, την ιστορική μνήμη και αποτελεί τη διαχρονική Μητέρα, σύμβολο του Ελληνικού πολιτισμού.

Εικ.4 Παναγία Παλαιολογίνα, Ιερά Μονή Γρηγορίου. Πηγή: monasticrepublic.com

Δεκαπενταύγουστος… Πρόκληση και πρόσκληση για την κοινωνία που έχασε τον προσανατολισμό της, για τον άνθρωπο που είναι μόνος.

Πρόκληση και πρόσκληση σε χρόνια χαλεπά, σε καιρούς δύσκολους.

Ας μείνουμε προσανατολισμένοι στο πρόσωπο της Θεοτόκου και Μητέρας μας.

Ας μεταφερθούμε νοερά στον αγιασμένο τόπο της Γεσθημανή και στα χρόνια της επίγειας ζωής Της.

Ας καθοδηγεί, στηρίζει και τις δικές μας προσπάθειες η ζωοδότρα δύναμη Της.

Ας είναι παρηγοριά και καταφυγή σε κάθε δύσκολη στιγμή της ζωής μας.

 

Δρ. Απόστολος Ε. Παπαφωτίου

Πολιτικός Μηχανικός Ε.Μ.Π.

Οικονομολόγος Ε.Κ.Π.Α.







Σάββατο 11 Ιουλίου 2026

«Πέρσες» στο Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου (3 & 4 Ιουλίου 2026)

Εισαγωγή

Το 472 π. Χ. ο Αισχύλος νίκησε σε μία τετραλογία που περιελάμβανε τις τραγωδίες «Φινεύς», «Πέρσαι», «Γλαύκος Ποτνιεύς» και το σατυρικό δράμα «Προμηθεύς Πυρκαεύς» και η οποία είχε χορηγό τον Περικλή.

Η δεύτερη τραγωδία οι «Πέρσες» είναι ιστορική εμπνευσμένη από τη νικηφόρα ναυμαχία της Σαλαμίνας το 480 π.Χ. κατά τη δεύτερη εισβολή των Περσών κατά της Ελλάδος. Νωρίτερα υπήρξαν δύο τραγωδίες του Φρυνίχου, ανταγωνιστού του Αισχύλου, με ιστορικό περιεχόμενο «η Μιλήτου Άλωσσις» το 493 π. Χ. η οποία αγνοείται πλήρως και «οι Φοίνισες»το 476 π.Χ., την εκδοχή του για τον Περσικό Πόλεμο, από την οποία έχουν διασωθεί 8 στίχοι.

Στο έργο δραματοποιείται η ήττα των Περσών, η επιστροφή του Ξέρξη και η αντιμετώπιση της ήττας στην περσική αυλή.

Συνυπάρχουν το φυσικό στοιχείο με το μεταφυσικό, το ιστορικό με το μεταστατικό. Μαρτυρεί ένα γεγονός το οποίο υπήρξε καθοριστικό για την τύχη της Ευρώπης.

Εικ.1 Έλληνας οπλίτης και Πέρσης πολεμιστής μονομαχούν. Πηγή: el.wikipedia.org/wiki/Περσικοί_Πόλεμοι

Δεν προβάλλεται η μεγάλη νίκη των Ελλήνων στη Σαλαμίνα, ούτε ψάλλεται εγκωμιαστικά ο θρίαμβος της μεγαλοσύνης και του ηρωισμού των Ελλήνων, αλλά η ήττα των Περσών και ο αντίκτυπος της στην πρωτεύουσα του περσικού κράτους.

Δεν παρουσιάζεται στο έργο μίσος, κακία, χλευασμός για τον αντίπαλο των Ελλήνων και εισβολέα στη χώρα του. Ούτε ακόμη διατυπώνονται θριαμβολογίες από τη μεριά των νικητών. Απεναντίας κυριαρχούν οι ηττημένοι που εκφράζουν τον αιώνια άνθρωπο ο οποίος πράττει τα ίδια λάθη οδηγούμενος από την αλαζονεία του και την σιγουριά της δύναμης του. Επιπλέον, σοβαρά αντιμετωπίζεται και η δύναμη του και η τραγικότητα της πτώσης του.

Συγχρόνως, μετατίθεται η σκηνική δράση από την Αθήνα στην πρωτεύουσα της Περσίας στα Σούσα. Αυτή την ευλαβική και ανατρεπτική σκέψη του Αισχύλου θα παρακολουθήσουν οι θεατές στην Αθήνα το 472 π.Χ., στα Μεγάλα Διονύσια, πολλοί εκ των οποίων είχαν πολεμήσει στον Μαραθώνα, Σαλαμίνα, Πλαταιές ή ήταν αυτόπτες μάρτυρες. Να σημειωθεί ότι ο Αισχύλος είχε λάβει μέρος στους πολέμους και στον Μαραθώνα και στην Σαλαμίνα και στις Πλαταιές.

Εικ.2 «Πέρσες». Πηγή: Φωτ. Mike Rafail

Αποδέχεται ο συγγραφέας με συμπάθεια όχι μόνο την ήττα των Περσών και τον σπαραχτικό τους θρήνο τους αλλά και τη γλώσσα τους. Φιλοξενεί στο κείμενο ονόματα χωριών, πόλεων και των νεκρών στρατηγών οι οποίοι προσωποποιούν την ήττα των Περσών. Στην πάροδο του δράματος υπολογίζονται δεκαεπτά περσικά ονόματα, στην αγγελική ρήση είκοσι και στον κομμό της εξόδου, του Ξέρξη και του χορού, είκοσι έξι.

Η παράσταση η οποία ανέβηκε στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου στις 3 και 4 Ιουλίου 2026, ως η πρώτη σκηνοθετική δουλειά του Χρήστου Θεοδωρίδη στην Επίδαυρο, με καλές προθέσεις που στοχεύει στη μεταφορά του αρχαίου κειμένου στο παρόν και την εξήγηση των συμφορών και του παρόντος μέσα από το κείμενο του Αισχύλου. Αιωρείται η παράσταση μεταξύ του χθες και του σήμερα, μεταξύ κλασικού και μοντέρνου χωρίς να κατορθώνει να τα φιλιώσει.

Μία σκηνοθετική προσπάθεια η οποία δημιούργησε προβλήματα στο έργο του Συγγραφέα που πρέπει να αναφερθούν. Συγκεκριμένα:

Εικ.3 «Πέρσες». Πηγή: Φωτ. Mike Rafail

1) Ο χορός των γερόντων

Είναι οι πιστοί φρουροί, οι Ηρακλείς της Βασιλείας, οι οποίοι στο έργο του Αισχύλου χαρακτηρίζονται «ως φύλακες των αφνεών και πολυχρύσων εδράνων (στ. 45)». Επιπλέον, ο χορός λαμβάνει έντονο υποκριτικό χαρακτήρα έξω από τα στάσιμα, ο οποίος αρχίζει από ηρωικός για να καταλήξει ελεγειακός.

Ο χορός

Στο δράμα:

Ο χορός αποτελείται από Πέρσες γέροντες οι οποίο παρέμειναν διότι δεν μπορούσαν να πολεμήσουν. Υπηρετούν με συνέπεια και αντιστοιχία το νόημα του κειμένου και το πνεύμα του έργου. Το δραματικό στοιχείο - ο μύθος - και το  λυρικό στοιχείο - ο χορός - βρίσκονται σε απόλυτη αλληλεξάρτηση.

Ο χορός στο έργο του Φρυνίχου «Φοίνισες» ήταν γυναικείος, με τις μάνες των Φοινίκων ναυτών του Ξέρξη. Είναι εύλογο να υποθέσουμε ότι υπήρχε αντίστοιχη προσαρμογή στο κείμενο. Και τα δύο έργα έχουν χορούς από τους ηττημένους.

Στην παράσταση:

Ο χορός αντικαθίσταται καθ' υπέρβαση από πληθώρα νέων, αγόρια και κορίτσια, ντυμένων τυχαία με βερμούδες και αθλητικά, με σακίδια στην πλάτη που εικονίζουν ένα οικείο και γνωστό περιβάλλον αλλά δεν μπορούν να υποστηρίξουν το κείμενο, να εναρμονισθούν με τη δράση και να ανταπεξέλθουν στο ρόλο τους. Η προχειρότητα και η αισθητική ανομοιογένεια δεν τους επιτρέπει ως ενότητα, να «συνομιλήσουν» με την Βασίλισσα Άτοσσα, μητέρα του Ξέρξη. Στέκονται αμήχανοι, σιωπηλοί, με διακοπές και στάσεις στην κίνηση τους, μουδιασμένοι από το βάρος της καταστροφής, χωρίς ρυθμό, μη δυνάμενοι να ανταποκριθούν γενικά στην αγωνία και στις απαιτήσεις του έργου, ούτε να αποδώσουν το συνολικό τρόμο που διαχέεται.

Παρατήρηση:

Η τραγωδία του Αισχύλου ήταν κείμενα για απαγγελία, μουσική και χορευτική κίνηση. Το κείμενο της είναι άμεσα συνδεδεμένο με τον χορό με ερμηνευτική πλαστικότητα και με μία ταυτοτική σχέση. Εάν αλλάξεις το ένα, για να υπάρχει αντιστοιχία και συνάφεια, οφείλεις να αλλάξεις και το άλλο.

Εικ.4 «Πέρσες». Πηγή: AllAboutArts.gr

2) Σκηνή της Νεκρομαντείας 

Στο δράμα:

Στη σκηνή της Νεκρομαντείας το φάντασμα του Δαρείου προβάλλει μετά από επίκληση του χορού από τον τάφο του. Εμφανίζεται ο νεκρός Δαρείος με λαμπρά και χρυσά ρούχα και με χρυσή τιάρα, όπως αρμόζει σε βασιλιά, ανέρχεται και στέκεται ψηλά (στ. 658- 554). Ως σοφός, με τη σοφία του άνω και κάτω κόσμου, έρχεται από τον κόσμο των νεκρών, εξηγεί, αποσαφηνίζει και ερμηνεύει πλήρως τα γεγονότα, την καταστροφή και την Ύβρη του γιού του, που την προκάλεσε.

Τα ρούχα της αμφίεσης έχουν εξέχουσα σημασία στο έργο. Δείχνουν τον πλούτο και την μεγαλοπρέπεια ή την ήττα και την απώλεια δύναμης.

Έτσι η πλούσια αμφίεση του Δαρείου έρχεται σε αντίθεση με τα κουρελιασμένα ρούχα της ήττας του Ξέρξη όταν αυτός εμφανίζεται στη σκηνή. Η διαφορά των δύο αυτοκρατόρων, πατέρα και γιου, στον Αισχύλο παρουσιάζεται και οπτικά και λεκτικά. Έτσι το μεσαίο μέρος από τα τρία του έργου αποτελεί πεδίον σύγκρισης δύο πολιτικών συστημάτων διακυβέρνησης, το σύστημα του μέτρου το οποίο εκπροσωπείται από τον Δαρείο και το σύστημα της Ύβρης από τον νεαρό Ξέρξη. Σύγκριση η οποία  αναδύεται οργανικά μέσα από τη σκηνική δράση. Και είναι ο ίδιος ο πατέρας Βασιλέας που κατήγγειλε την ύβρη του γιου του βασιλέα ως υπεύθυνο για την καταστροφή. Είναι ο μηχανισμός της δικαιοσύνης που αναπτύσσεται από τον ηθικό νόμο της σχέσης της Ύβρης με την Άτη (στ. 821- 822).

Στην παράσταση:

Περιορίστηκε σημαντικά η δυνατότητα σύγκρισης και η πολιτική διάσταση της εικόνας και του λόγου. Εμφανίζεται ο Δαρείος χωρίς σήμανση, με μία ρόμπα, με αστεία συμπεριφορά, να κατέρχεται στο πλήθος του χορού στο ίδιο επίπεδο. Κινείται χωρίς ειρμό  και συνομιλεί αστόχως αποδυναμώνοντας τον λόγο του. Έχει τη φιγούρα στρυφνού γέροντα, από άλλο έργο, που ωρύεται κουνώντας το σκήπτρο στα μέλη του χορού.

Παρατήρηση:

Μια εξόχως και αιχμηρή πολιτική σκηνή η οποία τελικά αποδυναμώθηκε υποβιβάζοντας τη μεταφυσική παρουσία του Δαρείου ως φωνή λογικής και από φορέα εξουσίας σε κοινό θνητό.

Εικ.5 Δαρείος Α΄ της Περσίας ή Δαρείος ο Μέγας. Επιγραφή του Μπεχιστάν.

3) Διάρκεια του έργου

Στο δράμα:

Η διάρκεια του έργου εκτιμάται σε μία ώρα και τριάντα λεπτά.

Στην παράσταση:

Σχεδόν δύο ώρες. "Βελτιώνεται" ο τραγικός Συγγραφέας Αισχύλος με την παράθεση εικόνων, με την προσθήκη εμβόλιμων νεότερων κειμένων, με αφηγήσεις από σύγχρονους πολέμους από την Χιροσίμα, το Σεράγεβο και τη σημερινή Παλαιστίνη.

Παρατήρηση:

Στους νεκρούς χρόνους προστίθενται παρατεταμένες σιωπές, παύσεις, ακινησία των υποκριτών. Όλα τα ανωτέρω επιβραδύνουν σημαντικά το ρυθμό της παράστασης.

Εικ.6 «Πέρσες». Πηγή: AllAboutArts.gr

4) Αντιπολεμικός χαρακτήρας

Στο δράμα:

Οι «Πέρσες» είναι ένα από τα πρώτα και ισχυρότερα αντιπολεμικά κείμενα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Το αντιπολεμικό περιεχόμενο και μήνυμα δεν χρειάζεται να επεκταθεί ούτε να συμπληρωθεί με παλαιά και νεώτερα στοιχεία, υπάρχει από τη δημιουργία του έργου και αποτελεί τον πυρήνα του. Είναι η ουσία του η οποία ζει στους αιώνες αυτούσια και σε μορφή και σε περιεχόμενο.

Επιπλέον, είναι γραμμένο από έναν πολεμιστή και των τριών πολέμων των Περσών κατά της Ελλάδος.

Στην παράσταση:  

Επεκτείνεται με νεότερες μαρτυρίες, που περιγράφουν γλαφυρά την ωμότητα της σημερινής πολεμικής πραγματικότητας στον κόσμο μας.

Παρατήρηση:

Ο αντιπολεμικός και ο υπεριστορικός χαρακτήρας του έργου «Πέρσες» επιβεβαιώθηκε στη μεγάλη αυλή της Σορβόνης τον Μάιο του 1945, λίγες μέρες μετά την άνευ όρων συνθηκολόγηση της Γερμανίας σε μία εξαιρετική παράσταση στην οποία δεν υπήρξαν αλλαγές στο κείμενο ούτε αναφορές στη πολεμική πραγματικότητα της εποχής. Η καταγγελία του Δαρείου για τα εγκλήματα του γιου του και η παραδειγματική τιμωρία που επέβαλλαν οι Θεοί προκάλεσαν τον ενθουσιασμό των θεατών καθ' υπέρβαση της ιστορικότητας και μεταφοράς στη σύγχρονη εποχή.

Εικ.7 Θραύσμα βάσης μνημείου με ενεπίγραφα επιγράμματα που ανεγέρθηκε από τους Αθηναίους σε ανάμνηση των νικών επί των Περσών (490-480 μ.Χ.). Μουσείο Αρχαίας Αγοράς Αθηνών.

Συμπεράσματα

1) Η σκηνική παρουσία και ερμηνεία του αρχαίου δράματος στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου ενός συντελεστή της παράστασης, πρέπει να κατακτάται και όχι να προσφέρεται. Πρέπει να είναι για τον καλλιτέχνη μία εξελικτική πορεία βελτίωσης με δέος και ταπεινοφροσύνη για την κατανόηση του αρχαίου δράματος .Πρέπει ο ίδιος να νιώσει την καλλιτεχνική συγκίνηση μαζί με την ανθρώπινη για να την προσφέρει στους θεατές. Δεν δύνασαι να το πετύχεις χωρίς βαθιά παιδεία, χωρίς διακονία. Αυτό απαιτεί η Επίδαυρος.

2) Το έργο θα μπορούσε να είχε τη σωστή διδασκαλία όχι ως αναπαράσταση αλλά ως ποιητικό μέγεθος που εισχωρεί στα μύχια της ανθρώπινης ψυχής. Και ο σκηνοθέτης και το επιτελείο των υποκριτών και όλοι οι συντελεστές εγγυούνταν το άνω. Το έργο είναι οι «Πέρσες» του Αισχύλου και όχι η «κατά Θεοδωρίδη προσέγγιση του» η οποία αρκετές φορές τον αντιμάχετο.

3) Για να είναι έντιμος ο σκηνοθέτης καταθέτοντας τον αντίστοιχο σεβασμό στον συγγραφέα της τραγωδίας, οφείλει να αναγράφει εάν αυτό είναι διασκευή του πρωτοτύπου ή έχει βασισθεί σε αυτό ή ακόμη εάν έχει επέμβει σε αυτό.

4) Οι «Πέρσες» όπως και κάθε έργο της Αττικής Τραγωδίας είναι αυτοτελές  και ανεξάρτητο από τον χρόνο.

5) Η βαθιά γνώση του κειμένου και του ιστορικού περιβάλλοντος, που προκάλεσε την συγγραφή του έργου και η γνώση του αρχαίου κόσμου, είναι απαραίτητα στοιχεία για την διδασκαλία του.

Το ίδιο το κείμενο υποδεικνύει τον τρόπο ερμηνείας και τη σκηνοθεσία.

 

Δρ. Απόστολος Ε. Παπαφωτίου

Πολιτικός Μηχανικός Ε.Μ.Π.

Οικονομολόγος Ε.Κ.Π.Α.










Δευτέρα 22 Ιουνίου 2026

Απόστολος Παύλος, Κόρινθος και Ταρσός

Εικ.1 Το αναστηλωμένο Βήμα της Ρωμαϊκής Αγοράς Κορίνθου (1ος αι. μ.Χ.)

Η επιλογή της Κορίνθου στις περιοδείες του Αποστόλου δεν ήταν τυχαία. Η Κόρινθος την εποχή του Παύλου ήταν η ανερχόμενη πρωτεύουσα, Μητρόπολη της Ελλάδας. Ήταν προσφιλής και ισχυρή αποικία των Ρωμαίων, με τον τίτλο Colonia Laus Julia Corinthiensis και συγχρόνως εμπορική και στρατιωτική βάση, συνδεδεμένη με την αυτοκρατορική οικογένεια. Υπήρξε έδρα του ρωμαίου Κυβερνήτη, ο οποίος έφερε το βαθμό Proconsul δηλαδή ανθύπατου (Προκόνσουλα) της Επαρχίας της Αχαΐας, η οποία περιελάμβανε τη σημερινή Πελοπόννησο, την Στερεά Ελλάδα και αρκετά νησιά. Ακόμη, διέθετε Συναγωγή και μεγάλη κοινότητα Εβραίων, πολλοί εκ των  οποίων είχαν εξορισθεί από την Ρώμη με το Διάταγμα του αυτοκράτορα Κλαυδίου το 49 μ.Χ.  Η ακριβής θέση της Συναγωγής δεν έχει εντοπιστεί, γίνεται δεκτό ότι βρισκόταν κεντρικά κοντά στο θέατρο. Είχε η Κόρινθος ως εμπορικό κέντρο και ως ρωμαϊκή κτήση όλες τις προϋποθέσεις για το έργο και την παραμονή του Παύλου. 

Εικ.2 Αρχιτεκτονικά μέλη από την Εβραϊκή Συναγωγή. Πηγή Εφορεία Αρχαιοτήτων Κορινθίας

Η Συναγωγή προσέφερε ένα σίγουρο τόπο, μια σταθερή έδρα για το κήρυγμα του. Ο πληθυσμός των Εβραίων στην Κόρινθο είχε αυξηθεί από νέους κατοίκους οι οποίοι εγκαταστάθηκαν στην πόλη μετά τον διωγμό τους  από τη Ρώμη, από τον αυτοκράτορα Κλαύδιο. Μεταξύ αυτών το ζεύγος Ακύλα & Πρίσκιλλα, στο σπίτι των οποίων έμενε ο Παύλος και εργαζόταν ως σκηνοποιός μαζί τους. Και οι δύο είχαν ασπασθεί τον χριστιανισμό, πριν τη γνωριμία τους με τον Παύλο και έγιναν πιστοί σύντροφοι και ακόλουθοι. Ο Παύλος στην Κόρινθο στο κήρυγμα του έγινε πιο απλός και κατανοητός για τον κόσμο από το κήρυγμα στην Αθήνα, εκτός Συναγωγής, το οποίο είχε προσαρμοσθεί στο κλίμα των Αθηνών. Ήταν ένα κοινό που απαρτιζόταν από τη πνευματική ελίτ της διανόησης,  από Αρεοπαγίτες Αθηναίους, Αθηναίες, Επικούρειους, Στωικούς και ξένους. Η ομιλία στην Αθήνα αποτελεί και το μοναδικό Παύλειο Ευαγγελικό κήρυγμα που δείχνει τον τρόπο και τη μέθοδο συνομιλίας του χριστιανισμού με τη πνευματική κορυφή του ελληνορωμαϊκού κόσμου, τη συνάντηση του Χριστιανισμού με την ελληνική φιλοσοφία.

Εικ.3 Ο Απόστολος Παύλος ομιλών στην Αρχαία Κόρινθο, Τίμος Νικολόπουλος

Η Αθήνα ήταν η ακρόπολη της σκέψης και του πνεύματος, γεννήτρα πόλη φιλοσόφων, ποιητών, καλλιτεχνών, περήφανη για την πνευματική και πολιτιστική παράδοση της, σίγουρη για την πνευματική της ανωτερότητα και έτσι οχυρωμένη στην αυτάρκειά της δεν δεχόταν εξωτερικές επιδράσεις. Στεναχωρημένος ο Παύλος εγκατέλειψε την Αθήνα με προορισμό την Κόρινθο.

Σε αντίθεση η Κόρινθος ήταν πόλη μεταξύ δύο θαλασσών, του Κορινθιακού και Σαρωνικού κόλπου (bimaris, αμφιθάλασσος, διθάλασσος) με πολύχρωμο πλήθος κατοίκων και επισκεπτών με ερεθίσματα και επιδράσεις από άλλες περιοχές, συνηθισμένη στον εξωτισμό. Ήταν μία ανοικτή κοινωνία με ανοικτή διάθεση στο καινούργιο, στη καινοτομία και στα νέα μηνύματα που ερχόντουσαν από όλα τα μέρη του γνωστού τότε κόσμου. Το κοινωνικό περιβάλλον της Εκκλησίας  και το θρησκευτικό περιβάλλον της Κορίνθου το οποίο περιείχε πολλές σημαντικές, μυστηριακές λατρείες ως αποτέλεσμα θρησκευτικού συγκρητισμού που τελούνταν στη Κόρινθο την εποχή του Παύλου ορίζουν το πλαίσιο της αλληλοεπίδρασης μεταξύ Παύλου και Κορινθίων. 

Εικ.4 Η Αγορά (Forum) της Κορίνθου την εποχή του Αποστόλου Παύλου (περ. 50 μ.Χ.). Πηγή Α.Σ.Κ.Σ.Α.

Εδώ άλλαξε τον τρόπο προσέγγισης με την κοινωνία από αυτή των Αθηνών, μέσα στο πλαίσιο που είχε καθιερώσει η  κορινθιακή θρησκευτική και πολιτική τάξη η οποία δεν ήταν αυτάρεσκη ούτε αλαζονική. Έτσι  η κοινωνία γενικά δεν λειτούργησε αρνητικά στη νέα πίστη και στο έργο του Παύλου. Κυρίως η αδιαφορία των Κορινθίων ήταν η κύρια αιτία για τη μη εμπόδιση του έργου του Παύλου.

Σε αυτό το πλαίσιο ο Παύλος υπήρξε καθημερινός πολίτης της πόλεως, εργαζόμενος καθημερινά, έχοντας παρουσία στη ζωή της πόλεως κηρύσσοντας σταθερά τη νέα πίστη όχι μόνο στη πόλη, Συναγωγή και εκτός αυτής, αλλά με βάση την πόλη σε ολόκληρη την Πελοπόννησο και πέραν αυτής (Β΄ Κορ. 1,1).

Εικ.5 Χάρτης Κιλικίας

Η Κόρινθος έμοιαζε σε αρκετούς τομείς στη γενέτειρα του Παύλου Ταρσό της Κιλικίας της οποίας κατά τις Πράξεις «Εγώ άνθρωπος μεν ειμί Ιουδαίος Ταρσεύς της Κιλικίας ουκ άσήμου πόλεως πολίτης» (Πραξ.2,1 3,9). Επί πλέον η Ταρσός άνηκε στη κατηγορία των ελευθέρων πόλεων (civitates liberae) μαζί με την Έφεσο, την Αντιόχεια και  την Σμύρνη. Οι πόλεις αυτές είχαν σχετική διοικητική αυτονομία στις εσωτερικές υποθέσεις τους, πάντοτε υπό τον ρωμαϊκό έλεγχο. Έτσι η πόλη ζούσε με ένα τρόπο του ελληνικού πολιτισμού με τη κουλτούρα που είχε αφήσει η αυτοκρατορία του Μεγάλου Αλεξάνδρου και με αντίστοιχους θεσμούς.  Η Ταρσός ήταν κέντρο του Ελληνιστικού Ιουδαϊσμού της διασποράς, δηλαδή μία Ελληνιστική πόλη με μεγάλο ιουδαϊκό στοιχείο που χρησιμοποιούσε την Ελληνική γλώσσα και την Βίβλο στα Ελληνικά με συνεχή αναφορά και όνειρο την Ιερουσαλήμ.

Η Ταρσός όπως και η Κόρινθος ήταν σταυροδρόμι πολλών οδών και πολιτισμών. Διαθέτοντας λιμάνι μέσω του ποταμού Κύδνου έρχονταν σε επαφή με όλους τους εμπορευόμενους στη Μεσόγειο. Συγχρόνως ήταν και πόλη της βιομηχανίας με κύριο αντικείμενο την επεξεργασία υφασμάτων με πρώτη ύλη το κατσικίσιο μαλλί τα οποία ήσαν το υλικό κατασκευής σκηνών. Είναι πιθανόν αυτή να ήταν η κύρια επιχειρηματική δραστηριότητα της οικογένειας του Σαύλου.

Εικ.6 Ρωμαϊκό Σχέδιο Κορίνθου. Πηγή Α.Σ.Κ.Σ.Α.

Κατά τον Στράβωνα η Ταρσός συναγωνιζόταν την Αθήνα και την Αλεξάνδρεια ως κέντρο πολιτισμού, πολιτικής και φιλοσοφίας και ακόμη κατά το 50π.Χ. κυβερνήτης αυτής χρημάτισα ο Κικέρων. Σταυροδρόμι Δύσης και Ανατολής υπήρξε γεννήτωρ πολλών φιλοσόφων που εξαπλώθηκαν σε όλο τον κόσμο. Ποικίλες θρησκείες από διαφορετικές καταγωγές δημιούργησαν συνεχώς το υπόβαθρο για συγκρίσεις μεταξύ τους στο πλαίσιο συγκρητισμού με στοιχεία ελληνικά, περσικά, συριακά.

Έτσι ο Σαύλος βρήκε πολλά κοινά σημεία στη πόλη και στο περιβάλλον της ρωμαϊκής Κορίνθου με την Ταρσό που παρουσίαζε αντίστοιχη εικόνα με την Κόρινθο με πολλές φυλές, ποικίλα ήθη, γλώσσες και ιδιαίτερες κοινωνικές συμπεριφορές. Μεταξύ την γλωσσών που λαλούνταν ήσαν τα αραμαϊκά της Μέσης Ανατολής (τη μητρική γλώσσα του Ιησού και ίσως της μητέρας του Σαύλου), τα ελληνικά, τα λατινικά.  Στην Ταρσό ο Σαύλος υπηρετώντας τον Ιουδαϊσμό βίωνε μια κουλτούρα που σχετίζονταν καθημερινά με τον Θεό, με την πολιτική και την κοινωνική ζωή. Όλα αυτά μορφοποιούνταν σε δραστηριότητες γεμάτο ζήλο, προπαγάνδα, ως φανατικός ζηλωτής, για την υπεράσπιση της Ιουδαϊκής ιδέας, των πατρογονικών αξιών και την πιστή εφαρμογή του Νόμου.

Εικ.7 Τα ταξίδια του Αποστόλου Παύλου

Σε αντίθεση ο Παύλος, μετά την μεταστροφή του, στο δρόμο προς τη Δαμασκό, από διώκτης των χριστιανών σε διωκόμενο και κήρυκα του Χριστού, σε μια ριζοσπαστική εξέλιξη του ιδίου, ξεπερνώντας τη στενή εθνικιστική ταυτότητα του Ιουδαίου, δίδασκε στην Κόρινθο, στο πλαίσιο της οικουμενικής του αποστολής, το Ευαγγέλιο, την αλλαγή τρόπου ζωής με αντίστοιχες συμπεριφορές, το νέο τρόπο σκέψης, τις νέες ιδέες, τον καινό άνθρωπο.

Στην Κόρινθο έχει ακόμα ένα στοιχείο που τον συνέδεε με την Ταρσό. Εξασκεί το επάγγελμα του Σκηνοποιού, το οποίο ίσως σου έδινε τη δυνατότητα και τη γνώση να κατασκευάζεις και άλλα προϊόντα από δέρμα ή μαλλί ζώων.  Η σκηνοποιία μαζί με τη ταπητουργία και τη βαφή με πορφύρα ήσαν από τα πλέον προσοδοφόρα επαγγέλματα της εποχής του. Ειδικά για την Κόρινθο, όπου η μετακίνηση πολλών ανθρώπων στη πόλη, στα λιμάνια, και κατά τους Ισθμιακούς αγώνες του εξασφάλιζαν συνεχή εργασία καθόσον ο κάθε ταξιδιώτης έφερε μαζί του μια σκηνή που συνήθως χρειαζόταν επισκευή ή αντικατάσταση.

Εικ.8 Αναπαράσταση της ολοκληρωμένης Αγοράς (Forum) της Κορίνθου τον 4ο αιώνα μ.Χ. Πηγή Ν. Παπαχατζής, Εκδοτική Αθηνών

Από την κατανόηση των έργων του Παύλου αποκαλύπτεται ότι η σοφία του Χθες είναι ίδια με τη σοφία του Αύριο.

Εδώ στην Κόρινθο ωρίμασε ο καρπός της ιστορίας.

Εδώ στην Κόρινθο ο καρπός του χρόνου έγινε καρπός της αιωνιότητας.

Εδώ στην Κόρινθο η δυνατή φωνή του Παύλου παραμένει καινούργια για όλους μας.

 

Δρ. Απόστολος Ε. Παπαφωτίου

Πολιτικός Μηχανικός Ε.Μ.Π.

Οικονομολόγος Ε.Κ.Π.Α.