Ιησούς και Πιλάτος

Το Πάσχα για την Εκκλησία μας αποτελεί την κορυφαία περίοδο του ετήσιου λατρευτικού κύκλου  όπου η Αγία και Μεγάλη Εβδομάδα είναι η κατάληξη του. Συγχρόνως, ορίζει τη σημαντικότερη περίοδο της  Ορθόδοξης λατρείας.

Η Εκκλησία βιώνει το  λυτρωτικό της δόγμα, συμμετέχει  μυστικά στο σωτήριο Πάθος του Ιησού,  του οποίου ο μαρτυρικός θάνατος εξασφάλισε την πλήρωση της θείας οικονομίας για τον άνθρωπο.

Εικ.1 «Τι εστίν αλήθεια;» Χριστός και Πιλάτος, Nikolai Nikolaevich Ge, 1890. Πηγή: https://en.wikipedia.org/wiki/Nikolai_Ge

Ένα δραματικό πρόσωπο, το οποίο συμμετείχε σε ένα γεγονός που δε είχε όμοιο στην ανθρώπινη ιστορία και καθόρισε το μαρτυρικό θάνατο του Ιησού, υπήρξε ο Πόντιος Πιλάτος (Pontius Pilatus) διοικητής της Ιουδαίας. Είναι ο παγανιστής Ρωμαίος, το όνομα του οποίου αναφέρεται στο «Σύμβολο της Πίστεως» όπως διαμορφώθηκε με την οικουμενική σύνοδο της Κωνσταντινουπόλεως το 381 μ.Χ. Ως έπαρχος της Ιουδαίας (PRAEF ECTUS IUDAEAE) συγκέντρωνε στο πρόσωπο του, εκπροσωπώντας τον Καίσαρα, την πολιτική, οικονομική, κοινωνική, δικαστική εξουσία. Εκπροσωπούσε και εφάρμοζε το ισχυρό Ρωμαϊκό δίκαιο που ήταν ένας από τους πυλώνες που εδραζόταν η ειρήνη της αυτοκρατορίας. Βρέθηκε ο Πιλάτος σε μία αποφασιστική στιγμή, ως εκφραστής της ρωμαϊκής εξουσίας, στην επαφή της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, στην κορύφωση της, με τις απαρχές της χριστιανικής πίστης που μόλις είχε αρχίσει.

Ήταν λοιπόν ο νόμιμος  δικαστής ο οποίος βάσει της Ρωμαϊκής νομοθεσίας δίκασε και παρέδωσε  σε σταύρωση τον Ιησού. Συγχρόνως, ήταν το ιστορικό πρόσωπο με το οποίο ο Ιησούς είχε τον τελευταίο  διάλογο, λίγο πριν την σταύρωση του,  με τεράστιο πολιτικό και θεολογικό περιεχόμενο. Και μέσω αυτού βεβαιώνεται ότι ο Χριστιανισμός είναι ιστορική θρησκεία, τα δε «μυστήρια» είναι  καταρχάς ιστορικά γεγονότα, τα δε κείμενα της Αγίας Γραφής αποτελούν αντικειμενική και διακριτική πηγή γνώσης για τα συμβάντα της άνω περιόδου, που ορίζουν την ιστορικότητα του Πάθους του Χριστού.  

Εικ.2 Η λίθινη πλάκα του Πιλάτου στο Μουσείο της Ιερουσαλήμ. Πηγή: el.wikipedia.org/wiki/Πόντιος_Πιλάτος

Βιογραφικό του Πιλάτου

Λίγα πράγματα είναι γνωστά για τον Πιλάτο. Ανήκοντας στην τάξη των Ιππέων χρημάτισε έπαρχος της Ιουδαίας στο διάστημα 26-36 μ.Χ. κατά την περίοδο της βασιλείας του Τιβερίου (14-37 μ.Χ.), με έδρα την Καισάρεια της Παλαιστίνης και διαδεχόμενος τον Βαλέριο Γράτο  (15-26 μ.Χ). Ήταν ο 5ος κατά σειρά έπαρχος μετά την κατάκτηση της Ιουδαίας από τους Ρωμαίους. Η Καισάρεια  είχε δομηθεί από τον φιλόδοξο βασιλέα Ηρώδη στη θέση ενός μικρού φοινικικού οικισμού που έφερε το όνομα  «Ο Πύργος του Στράτωνα». Στη νέα πόλη κατασκευάστηκαν μεγάλα εμβληματικά  δημόσια κτίρια, θέατρο, πραιτόριο, ναοί και ένα μεγάλο τεχνητό λιμάνι στο μέγεθος, κατά τον ιστορικό  Ιώσηπο, του Πειραιά και στο οποίο έδωσε το  όνομα «Σεβαστός» αφιερωμένο στον Αύγουστο. Η μόνιμη διαμονή του Πιλάτου ήταν στο πραιτόριο της Καισάρειας ένα μεγάλο δημόσιο, διώροφο κτίριο στο οποίο εκτός από την οικία του έπαρχου περιελάμβανε τις διοικητικές υπηρεσίες, χώρους φιλοξενίας, αίθουσα δικαστηρίου, φυλακές.  Κατ' αναλογία  και το πραιτόριο στην Ιερουσαλήμ όπου εκεί έγινε η δίκη του Ιησού θα ήταν αντίστοιχο σε μικρότερη κλίμακα. Να σημειωθεί ότι οι δίκες, την Ρωμαϊκή εποχή, γίνονταν σε δημόσιους χώρους, τους οποίους επεδίωκαν οι Ρωμαίοι να είναι  εύκολα προσπελάσιμοι και ήταν πάντοτε ανοικτές  στο κοινό. Ο κύκλος για τον Πιλάτο (βίος και θάνατος) ορίζεται από δύο αποκλίνουσες μεταξύ τους αφηγηματικές παραδόσεις. Ο ευμενέστερος προς τον Πιλάτο θρύλος παρουσιάζεται στις ψευδεπίγραφες «Επιστολές» προς τον αυτοκράτορα Τιβέριο και στο «Ευαγγέλιο του Γαμαλιήλ»  που διασώζεται στην αιθιοπική γλώσσα. Έχει αγιοποιηθεί στην αιθιοπική εκκλησία, η δε μνήμη της συζύγου του Πρόκλας (Κλαυδία Πρόκουλα) τιμάται στην ελληνορθόδοξη εκκλησία στις 26 Οκτωβρίου. Οι ιστορικοί της εποχής  Φίλων ο Αλεξανδρεύς στο έργο του «Πρεσβεία προς Γάιον», και ο Ιώσηπος Βλάφιος στα έργα του «Ιουδαϊκή Αρχαιολογία και Ιουδαϊκός Πόλεμος» τον παρουσιάζουν ως άνθρωπο άκαμπτο, ισχυρογνώμονα και σκληρό. Την προσωπικότητά του συμπληρώνουν τα Ευαγγέλια, ο Τάκιτος, ο Τερτυλλιανός και μία επιγραφή που βρέθηκε στην Καισάρεια.

Εικ.3 Χάρτης της Παλαιστίνης των 1ο αιώνα μ.Χ. Πηγή: Christian Origins (A People's History of Christianity), Richard A. Horsley

Ιστορικό  Περιβάλλον  της εποχής

Η Ιουδαία δεν ήταν μεγάλη  επαρχία, επικρατούσε όμως ένα αρνητικό για τους Ρωμαίους κλίμα  την παρουσία των οποίων ποτέ δεν αποδέχθηκαν. Η  ένταση στις σχέσεις  του πληθυσμού με τους κατακτητές  Ρωμαίους ήταν χαρακτηριστικό της καθημερινότητας, η οποία πολλές φορές κορυφώνονταν σε ανεπιτυχείς εξεγέρσεις. Μερικές δεκαετίες αργότερα μία μεγάλη επανάσταση το 66 μ.Χ. πνίγηκε στο αίμα από τους Ρωμαίους και οδήγησε τους κατοίκους σε νέα Διασπορά. Ήταν συνήθεια για τον Πιλάτο, για τους εορτασμούς του Εβραϊκού Πάσχα, να μεταβαίνει στην Ιερουσαλήμ από την Καισάρεια που ήταν η έδρα του, για να έχει προσωπική εικόνα της κατάστασης που δημιουργούταν από το μεγάλο πλήθος των επισκεπτών και τις εκρήξεις εκδηλώσεων θρησκευτικού φανατισμού και να συμμετέχει στην επίλυση των προβλημάτων.  Για τη διατήρηση της κοινωνικής ηρεμίας απαιτούταν η συνεργασία της Ρωμαϊκής διοίκησης με τη θρησκευτική ηγεσία των Εβραίων. Ο Πιλάτος, ο οποίος δεν είχε καλές σχέσεις με τους Εβραίους, ήταν υπεύθυνος για την ασφάλεια, γαλήνη και ειρήνη της επαρχίας, ως εκ τούτου είχε ενημερωθεί για τη θριαμβευτική είσοδο του Ιησού στην πόλη. Έτσι είναι εύλογο να δεχθούμε ότι υπήρξε μία σχετική ενημέρωση από το ιερατείο, μέλη του Συνεδρίου για την αντιμετώπιση του Ιησού. Η διάθεση της Ρωμαϊκής  φρουράς με επικεφαλή χιλίαρχο για τη σύλληψη του Ιησού στο «Όρος των Ελαιών» και τη μεταφορά του στην οικία του Άννα, όπως και η συνοδεία στο λόφο του Γολγοθά για τη σταύρωση του δε θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί χωρίς την εντολή του Πιλάτου.

Εικ.4 Ιδεατή αποκατάσταση της Καισάρειας. Το πρατήριο βρίσκεται στη μικρή χερσόνησο στην προέκταση του τείχους (Cäsarea, Palästina, ca. 13-70, Stephen Conlin). Πηγή: www.meisterdrucke.com

Δίκη  του Ιησού

Η δίκη του Ιησού δεν είναι μία δίκη με την αυστηρή έννοια, ούτε είχε ακολουθηθεί η νόμιμη διαδικασία της ισχύουσας Εβραϊκής και Ρωμαϊκής  δικονομίας. Θα πρέπει να αποδεχθούμε ότι, από το Ρωμαϊκό δίκαιο βρήκε εφαρμογή ο δικαστικός τύπος της έκτακτης  διαγνωστικής διαδικασίας  (cognitio extra ordinem ή extraorinatiam) προσαρμοσμένη στο λίγο χρόνο της διεξαγωγής και στη διάθεση του δικαστή, καθόσον επρόκειτο για μία πολιτική δίκη. Ο δικαστής είχε την ευχέρεια να ακολουθήσει τον άνω τύπο και όχι τον per formulam, που ήταν διαδικασία δύο σταδίων (in jure και in indicio). Εξάλλου το Μεγάλο Συνέδριο (Sanhedrin - Σανχεντρίν) είχε ήδη καταδικάσει, σε μία δίκη παρωδία, τον Ιησού σε θάνατο, ποινή όμως η οποία θα έπρεπε να νομιμοποιηθεί από τους Ρωμαίους. Ανεξάρτητα από τον δικονομικό τύπο που χρησιμοποιήθηκε, δεν υπήρξε γραπτή ετυμηγορία που ήταν υποχρεωτική, ούτε υπήρξε ανακοίνωση ποινής από τον Πιλάτο, σκανδαλωδώς χωρίς καταδίκη υπήρξε θανατική ποινή. Ο ίδιος αρνήθηκε από δειλία ή από άλλους λόγους να εκδώσει  απόφαση, απλώς παρέδωσε τον Ιησού στα μέλη του Συνεδρίου και στους δημίους  για την εσχάτη των ποινών, τον δια του σταυρού θάνατον. Η σταύρωση θεωρούνταν ο πιο ατιμωτικός  θάνατος (mors turpissima). Μια δίκη η οποία δεν έγινε σύμφωνα με το νόμο και την δικονομία και η οποία δεν κατέληξε σε ετυμηγορία είναι συνεχώς σε κατάσταση συνεχούς κρίσης.

Εικ.5 The Caesarea Praetorium. Πηγή: pluto.huji.ac.il/~patrichj/my_web_site/praetorium.html

Αποκτά ιδιαίτερη σημασία και αποτελεί κόμβο για την ιστορία της ανθρωπότητας το ιστορικό γεγονός της δίκης του Ιησού στην οποία δεν τηρήθηκαν οι κανόνες μιας τυπικής δίκης. Στο πλαίσιο της άνω δίκης συναντήθηκαν το ανθρώπινο με το θεϊκό, η διάσταση του χρόνου με την αιωνιότητα, η ιστορία με το αιώνιο, το ιερό με το βέβηλο, η κρίση με τη σωτηρία, ο εκπρόσωπος του Καίσαρα με τον Ιησού, η επίγεια με την επουράνια πολιτεία, σε ένα περιβάλλον μίας δίκης, μίας κρίσης με χαρακτήρα και περιεχόμενο που απαιτεί ιδιαίτερη κατανόηση από τους ανθρώπους. Έτσι όταν οδηγείται ο Ιησούς στον Πιλάτο δύο διαφορετικοί κόσμοι έρχονται σε σφοδρή αντιπαράθεση, ο κόσμος των γεγονότων και ο κόσμος  των αληθειών. Για την ολοκλήρωση της δίκης  θα έπρεπε ο κόσμος των γεγονότων να κρίνει και να δικάσει τον κόσμο της αλήθειας. Θα έπρεπε η επίγειος Βασιλεία να εκφράσει κρίση για την ουράνιο και αιώνια Βασιλεία, κρίση η οποία δεν θα  μπορούσε να δικαιολογηθεί από την ετυμηγορία που τελικά δεν υπήρξε.

Εικ.6 "Ecce Homo" (Ιδού ο Άνθρωπος), Antonio Ciseri. Πηγή: it.wikipedia.org/wiki/Ecce_Homo_(Antonio_Ciseri)

 Απόφαση του Πιλάτου

Από την ανάκριση του Πιλάτου και από τις απαντήσεις του Ιησού, σύμφωνα με τις διατάξεις του Ρωμαϊκού δικαίου και της Ρωμαϊκής κυριαρχίας δεν προέκυψε κάτι σοβαρό  εναντίον του Ιησού που έθετε σε κίνδυνο την Ρωμαϊκή εξουσία. Στο τέλος όμως επικράτησε στον Πιλάτο η εξασφάλιση της ειρήνης αντί της απόδοσης της δικαιοσύνης. Μία αθώωση του αθώου Ιησού θα μπορούσε να προκαλέσει εστίες αναταραχών και εξεγέρσεων στην Ιερουσαλήμ τις ημέρες του Πάσχα  με προσωπικό κόστος για τον έπαρχο. Ξεπέρασε ο Πιλάτος την αλήθεια της υπόθεσης της δίκης και πιστεύοντας ότι έπρεπε να παρακάμψει την δικαιοσύνη αξιοποίησε τη διαδικασία και παρέδωσε τον Ιησού να θανατωθεί. Συμμετείχαν, καθόρισαν και επέβαλλαν, με τη συμπεριφορά τους, την άνω απόφαση το Μεγάλο Συνέδριο (Σανχεντρίν) των Εβραίων και ο Εβραϊκός λαός ο οποίος από την προπαγάνδα του ιερατείου είχε μετατραπεί σε όχλο που επεδίωκε τη σταύρωση. Στο Ευαγγέλιο του Γαμαλιήλ παρουσιάζεται ότι οι Εβραίοι εξαπάτησαν τον Πιλάτο κάνοντας να πιστέψει ότι εάν τιμωρούσε τον Ιησού θα τον άφηναν μετά ελεύθερο.

Εικ.7 Γολγοθάς Πηγή: www.shutterstock.com/el/search/γολγοθάς

Συμπέρασμα

Η δίκη του Ιησού από τη Ναζαρέτ ενώπιον του Πιλάτου, στο πραιτόριο της Ιερουσαλήμ, αποτελεί  ένα «μυστήριο», ένα «Ιερό δράμα». Ο δε θάνατος του Ιησού στον Σταυρό δεν είναι τυχαίος, προέρχεται από την ταπείνωση του Θεού. Ανήκει στη συνάφεια της ιστορίας του Θεού με το λαό Του και εντάσσεται στη συνάφεια λόγου και αγάπης του Θεού.

Είναι άρρητη και ακατανόητη η συγκατάβαση του Θεού να λάβει σάρκα και οστά ο τέλειος Θεός και να γίνει τέλειος Άνθρωπος. Ακόμη, είναι αιώνια ακατάληπτο η κάθοδος του Θεού στο δημιούργημα Του και το οποίο αποτελεί το μέγα μυστήριο της Αγάπης Του. Παραμένει μία πνευματική ακατανοησία η οποία επιβάλλει επιπτώσεις που εισβάλλουν στο σημερινό παρόν.

 

Δρ. Απόστολος Ε. Παπαφωτίου

Πολιτικός Μηχανικός Ε.Μ.Π.

Οικονομολόγος Ε.Κ.Π.Α.