Σεισμός 24ης Φεβρουαρίου 1981 - 45 χρόνια μετά

Εικ.1 Ο Εγκέλαδος βρίσκει το θάνατο
από την Αθηνά. Δια χειρός ζωγράφου
του Λυκούργου, 350 π.Χ. Απούλια
Ν. Ιταλίας. Πηγή: Μουσείο Τάραντος.

1981, Φεβρουάριος 24, Αλκυονίδες Νήσοι (Καλά νησιά).

Στις 24 Φεβρουαρίου, 25 Φεβρουαρίου και 4 Μαρτίου 1981 τρεις σεισμοί μεγέθους 6,7 - 6,4 - 6,4 της κλίμακας Ρίχτερ συνέβησαν στο ανατολικό τμήμα του Κορινθιακού κόλπου. Τα επίκεντρα των δύο μεγάλων σεισμών της 24 Φεβρουαρίου και 4 Μαρτίου εντοπίστηκαν στον Κορινθιακό κόλπο και ειδικότερα στον κόλπο των Αλκυονίδων. Σε σεισμική ακολουθία χιλιάδων σεισμών εντάσσονται και πολλοί άλλοι, οι οποίοι χαρακτηρίζονται από μεγέθη έως 5,2 R. Κυριότεροι από αυτούς είναι:

Ημερομηνία - ώρα - μέγεθος

24/2 - 22.54' - 6,7 R.  κύριος σεισμός

25/2 - 03.58'

25/2 - 04.36' - 6,4 R.  κύριος μετασεισμός

4/3 - 23.58' - 6,4 R.  κύριος σεισμός

5/3 - 08.59' - 6,0  R.  κύριος μετασεισμός

7/3 - 13.55' - 5,7 R.

Με τους σεισμούς αυτούς εκτονώθηκε η περιοχή, λόγω των τάσεων που είχαν συσσωρευτεί, δεδομένου ότι η περιοχή είχε μείνει επί δεκαετίες ανενεργής.

Εικ.2

Κατά τον αείμνηστο καθηγητή Άγγελο Γαλανόπουλο προκύπτει ότι για τους επιφανειακούς σεισμούς, ο σει­σμικός κίνδυνος της περιοχής Κορινθίας σε χρόνο επανάληψης (Τ) είναι αρκετά υψηλός.

Έτσι συμβαίνει σεισμός:

• Μεγέθους Ms = 5,5 R ανά 4 έτη,
• Μεγέθους Ms = 6 R ανά 9 έτη
• Μεγέθους Ms = 6,5 R ανά 43 έτη

Εικ.3 Λουτράκι

Τα αποτελέσματα των σεισμών αυτών ήσαν εντυπωσιακά ως προς τις ζημιές (υλικές και ζωές). Εντυπωσιακά είναι επίσης και τα δευτερογενή φαινόμενα, οι επιφανειακές διαρρήξεις, οι οποίες είναι συνήθως χαρακτηριστικά σεισμών μεγέθους Ms ≃ 6,5 R.

Η ευρύτερη πλειόσειστος περιοχή χαρακτηρίζεται από έντονο μορφολογικό ανάγλυφο με κύριο προσανατολισμό Α-Δ, πολύπλοκη γεωλογική δομή και έντονη νεοτεκτονική διάρρηξη.

Ο Κορινθιακός κόλπος αποτελεί ένα κρίσιμο στοιχείο της περιοχής καθόσον η εξέλιξη του, έχει περάσει διάφορες φάσεις και σήμερα ευρίσκεται σε φάση εφελκυσμού.

Εικ.4

Οι σεισμοί αυτοί συνοδεύτηκαν με εντυπωσιακές διαρρήξεις, οι οποίοι επηρεάστηκαν από τη Λιθολογία της περιοχής και τις προϋπάρχουσες επιφάνειες αδυναμίας.

Οι διαρρήξεις αυτές οριοθετούνται στην ρηξιγενή ζώνη κατά μήκος των Περαχώρα-Πισσίων-Σχίνου-Αλεποχωρίου με γενική διεύθυνση Α-Δ.

Χαρακτηρίζονται από μια μετατόπιση της τάξεως του ενός μέτρου, ενώ το άνοιγμα των χειλέων είναι 0,20 μ. Επίσης εκδηλώθηκαν πολλά δευτερογενή φαινόμενα όπως αποκολλή­σεις και καταπτώσεις βραχωδών μαζών, κατολισθήσεις εδαφικού υλικού, καθιζήσεις χαλα­ρών υλικών και αναδύσεις ή καταδύσεις παρακτίων περιοχών, και ίσως μικρές ρευστοποιήσεις.

Εικ.5 Μαυρολίμνη Σχίνου

Αναφέρονται χαρακτηριστικά καταπτώσεις βράχων μέχρι 100 κ.μ. κατά μήκος κυρίως της ρηξιγενούς ζώνης και κατακόρυφη βύθιση στο παράκτιο τμήμα της επικεντρικής περιοχής (Στραβά, Σχίνος, Μαυρολίμνη) της τάξεως μέχρι 1,0 μ.

Η επέμβαση του κράτους υπήρξε άμεση και ιδιαίτερα επιτυχημένη. Δημιουργήθηκαν οι Υπηρεσίες Αποκατάστασης Σεισμοπλήκτων, οι λεγόμενες Υ.Α.Σ. στις κύριες πόλεις της Κορινθίας: Κόρινθος, Λουτράκι, Κιάτο, Ξυλόκαστρο. Ορίσθηκαν επιτροπές από ντόπιους Μηχανικούς και του Υπουργείου όπου έγιναν σε όλο το Νομό σοβαρές αυτοψίες ζημιών.  Κατετάγησαν τα κτίρια σε τρεις κατηγορίες: Ε.Κ. (κατοικήσιμο), Ε.Α. (ακατοίκητο), Ε.Ε. (επικινδύνως ετοιμόρροπο).

Εικ.6 Περαχώρα

Τα Ε.Ε. κατεδαφίζονταν από την Υπηρεσία, δανειοδοτούνταν, με πραγματικές τιμές για την εποχή αυτή, για την κατασκευή καινούριων κτιρίων. Οι άλλες δύο κατηγορίες κτιρίων, είχαν τη δυνατότητα να δανειοδοτηθούν από τις τράπεζες μετά από την έκδοση αδείας από τις Υ.Α.Σ. με ευθύνη ιδιωτών μηχανικών, οι οποίοι είχαν και την επίβλεψη της κατασκευής. Το επιτόκιο του δανείου ήταν μηδενικό για το μεγαλύτερο τμήμα αυτού και το υπόλοιπο συμβολικό. Συγχρόνως δίνονταν κίνητρα σε βιομηχανίες, βιοτεχνίες, επαγγελματικά κτίρια και σε πολλές παραγωγικές τάξεις για την ανακατασκευή, επισκευή της υποδομής και του εξοπλισμού των δραστηριοτήτων.

Εικ.7 Λουτράκι

Ξεπεράσθηκαν για την Κορινθία προβλήματα δεκαετιών όσον αφορά τους τίτλους ιδιοκτησίας των πληγέντων. Ο τότε Αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης αείμνηστος Κωνσταντίνος Παπακωνσταντίνου, αλλά και οι αρμόδιοι Υπουργοί του ΠΑΣΟΚ, με την κυβερνητική αλλαγή που προέκυψε από τις εκλογές του Οκτωβρίου του 1981, παρακολούθησαν το όλο θέμα από πολύ κοντά και έδωσαν τη λύση της αναγνώρισης ιδιοκτησίας μέσω βεβαιώσεων από τους Δήμους και Κοινότητες και με υπεύθυνες δηλώσεις από δύο πολίτες. Ένας ευφυής τρόπος που έδωσε λύση σε ιδιοκτησιακά προβλήματα που ταλάνιζε την κοινωνία επί πολλές δεκαετίες.

Ο ίδιος τρόπος καταγραφής και αναγνώρισης των ιδιοκτησιών, ένα είδος Κτηματολογίου, εφαρμόστηκε από τους Βενετούς στην Πελοπόννησο κατά την κατάληψη της το 1685 μ.Χ. Δύο ένορκες καταθέσεις από δύο μάρτυρες και μία βεβαίωση από την Κοινότητα, που βεβαίωναν τον ιδιοκτήτη του ακινήτου, ήταν τα απαραίτητα στοιχεία που κατέθετε ο κάθε ενδιαφερόμενος και αναγνωριζόταν ως ιδιοκτήτης του ακινήτου από τις Βενετικές Αρχές.

Εικ.8 Βραχάτι

Τελικά για τις σεισμόπληκτες περιοχές, Κορινθία, Βοιωτία και Αττική ο σεισμός αποδείχθηκε "σωσμός", όπως εύστοχα λέει ο λαός μας, με την ανάπτυξη που προέκυψε μετά τους σεισμούς.

Σε πολλές ιστορικές περιόδους επαναλαμβάνεται αυτή η ρήση "ο σεισμός είναι σωσμός". Η Κόρινθος του 77 μ.Χ. από "πόλη της πέτρας" εξελίχθηκε σε "πόλη του μαρμάρου", μετά από τους καταστροφικούς σεισμούς του 77-79 μ.Χ. και τη μεγάλη και συνεχή βοήθεια του Ρωμαίου Αυτοκράτορα Βεσπασιανού.

Γενικά, όσο περισσότερο γνωρίζουμε τη σεισμική ιστορία μιας περιοχής τόσο δυνάμεθα καλύτερα να εκτιμήσουμε επαναλήψεις σεισμικής δράσεως, χρονική κατανομή σεισμών, να διατυπώσουμε θεωρίες για τα χαρακτηριστικά της σεισμικής δραστηριότητας και να κατανοήσουμε την επίδραση της στο ανθρώπινο περιβάλλον.

Εικ.9 Κιάτο

Ο καταστροφικός σεισμός 6,7R με επίκεντρο στα νησιά Αλκυονίδες του Κορινθιακού κόλπου, με 20 θύματα έδωσε στους μηχανικούς νέα στοιχεία για τη συμπεριφορά των κτηρίων και λίγο αργότερα  τέθηκε σε ισχύ ο Ελληνικός Αντισεισμικός Κανονισμός του 1985. Το επόμενο βήμα αποτελεί η σύνταξη του Νέου Ελληνικού Αντισεισμικού Κανονισμού (ΝΕΑΚ) το 1992 λαμβάνοντας υπ' όψη και τις μέχρι τότε διεθνείς εξελίξεις. Ο σεισμός της Πάρνηθας, στις 7-9-1999, προκάλεσε την αναθεώρηση του ΝΕΑΚ  ώστε να γίνει πλήρως συμβατός με τους Ευρωκώδικες EC7 και EC8 . Η αναθεωρημένη μορφή του ΝΕΑΚ είναι γνωστή ως ΕΑΚ 2000. Οι κύριοι στόχοι του ΕΑΚ 2000, ενός από τους καλύτερους Αντισεισμικούς Κανονισμούς  παγκοσμίως, είναι:

• η προστασία της ανθρώπινης ζωής στην περίπτωση υψηλών εντάσεων,
• ο περιορισμός ή και η αποφυγή των οικονομικών απωλειών στην περίπτωση των μετρίων εντάσεων,
• η διασφάλιση μιας ελάχιστης στάθμης λειτουργιών των έργων.

Συγχρόνως ο Κανονισμός αυτός ισχύει παράλληλα με τους Ευρωκώδικες, με τους Κανονισμούς σχεδιασμού δομημάτων με συγκεκριμένο υλικό (σκυρόδεμα, τοιχοποιία, χάλυβας, ξύλο κ.λ.π.) και με τους λεπτομερέστατους πρακτικούς κανόνες διαστασιολόγησης για σεισμική καταπόνηση. 

Εικ.10 Παλαιοσεισμοί στις Βαμβακιές περιοχής Σχίνου. Πηγή: Pantosti et all, 1996.

Η αυξημένη εμπειρία και συσσωρευμένη γνώση λόγω συνεχούς σεισμικής δραστηριότητας σε συνδυασμό με την πρωτοπορία στην έρευνα η οποία παράγεται από αφοσιωμένους επιστήμονες  σε όλα τα επιστημονικά ιδρύματα και εργαστήρια στη χώρα μας  έχει επιφέρει την παγκόσμια αναγνώριση για την ποιότητα και ασφάλεια των κατασκευών.

Πρέπει να ακολουθούνται πιστά οι κανονισμοί και πρέπει πάντοτε να έχουμε στο μυαλό μας αυτό που διατύπωσε εύστοχα ο αείμνηστος καθηγητής Ε.Μ.Π. Α. Ρουσόπουλος:

Ἡ Γῆ, μικρά σφαῖρα πλανωμένη εἰς χῶρον καί χρόνον, ἀσήμαντος σχεδόν μονάς τοῦ ἀπείρου Σύμπαντος, εἶναι ἐν τούτοις ἡ ἰδική μας καί μόνη γῆ δι' ἡμᾶς ἀφοῦ - ἀκόμη τουλάχιστον - δέν ἔχομεν ἄλλην. Ἐπ' αὐτῆς ἀναβλέπομεν, κινούμεθα καί νοοῦμεν, ὀλίγα καί ἐπ' ὀλίγον διάστημα. Ἐπ' αὐτῆς θεμελιοῦμεν τά μικρά ἔργα μας καί ἀπ' αὐτῆς ἐνίοτε τά θαυμάζομεν ἤ τά καταρώμεθα - ἀκόμη μικρότεροι καί ἀσημαντότεροι ἡμεῖς. Δέν γνωρίζομεν ἐάν καί πῶς τό Σύμπαν ὑπενθυμίζει εἰς τήν Γῆν τήν μικρότητά της. Γνωρίζομεν ὅμως πῶς ἡ Γῆ μας ὑπενθυμίζει τήν ἰδικήν μας μικρότητα· ἐλαφρά νεῦσις τοῦ φλοιοῦ της κατακρημνίζει ἀρκετά συχνά ὅ,τι μετά κόπον ἡγείρομεν.

Εικ.11 Πρόταση του καθηγητή Robin Rhodes για την αντισεισμική κατασκευή της τοιχοποιίας του "Πρωτοναού" του Απόλλωνος της Αρχαίας Κορίνθου. Πηγή: Αρχιτέκτων R. Rhodes. Επεξεργασία: Απόστολος Παπαφωτίου.

Συμπέρασμα

Οι συνεχείς σεισμικές δονήσεις σε ολόκληρη την Ελλάδα επιβάλλουν πλέον την ενίσχυση των υπαρχόντων κτισμάτων, τα οποία έχουν κατασκευασθεί πριν την ισχύ του αντισεισμικού κανονισμού της χώρας (1985). Αυτό θα μπορεί να γίνει εφαρμόζοντας ένα πρόγραμμα αντίστοιχο του "Εξοικονομώ" το οποία θα επιδοτείται με δυνατότητα λήψης δανείου από τις τράπεζες με μειωμένο επιτόκιο. Η πολιτική της ενίσχυσης των υπαρχόντων δομημάτων στην Ελλάδα κρίνεται απαραίτητη και αναγκαία και επιβάλλεται να υλοποιηθεί το συντομότερο δυνατόν για να περιορίσουμε τις πιθανές βλάβες στα κτίσματα από σεισμούς και τις αρνητικές επιπτώσεις στην κοινωνία και στην εθνική οικονομία.

 

Δρ. Απόστολος Ε. Παπαφωτίου

Πολιτικός Μηχανικός Ε.Μ.Π.

Οικονομολόγος Ε.Κ.Π.Α.

Αναστάσης Παναγή Παπαληγούρας: Άξιος Υιός Αξίου Πατρός

Υπάρχουν στιγμές που ο βιολογικός θάνατος ενός ανθρώπου συνοδεύεται με τον  πολιτικό θάνατο ενός χώρου τον οποίον υπηρέτησε, σύμπτωση η οποία αποτελεί  παίγνιο της Ιστορίας.

Ο Αναστάσης Παπαληγούρας, ευπατρίδης και διάκονος της Πολιτικής, απεβίωσε στις 12 Φεβρουαρίου 2026. Ο πολιτικός χώρος που υπηρέτησε και εξέφραζε ήταν η φιλελεύθερη και "ψυχωμένη" Νέα Δημοκρατία. Ο εκλιπών υπηρέτησε ένα πολιτικό κόσμο που ήδη έχει χαθεί και ο οποίος ουδεμία σχέση έχει με το σημερινό.

Σήμερα βρισκόμαστε στην εποχή της αντιστροφής, όπου:

Η Διαφθορά έχει αντικαταστήσει την εντιμότητα.

Το προσωπικό συμφέρον, το δημόσιο.

Η παραποίηση, τη Δικαιοσύνη.

Το Ψεύδος, την Αλήθεια.

Η ανεντιμότητα, το Ήθος.

Η πολυετής και ειλικρινής παρουσία του στα πολιτικά πράγματα της Κορινθίας, την οποία υπηρέτησε με βαθειά αγάπη, ήταν έντονη και  δημιουργική. Δεν ήταν απλώς διαχείριση αλλά φροντίδα και σχεδιασμός. Καθοριστική υπήρξε η συνεισφορά του για την εξασφάλιση του πόσιμου νερού της Στυμφαλίας για την Κόρινθο.

Εργάστηκε για την ανάπτυξη της Κορινθίας μέσω αντιστοίχων έργων και έργων υποδομής, για τα οποία πολεμήθηκε από τους "έχοντες την εξουσία" την άνω εποχή και από σημερινούς κυβερνητικούς αξιωματούχους.

Ως πνευματικός ταγός με ιδιαίτερη καλλιέργεια και με βαθιά γνώση της Ιστορίας  υπηρέτησε τον πολιτισμό και με τη συμμετοχή του σε εκδόσεις βιβλίων και σε καλλιτεχνικές εκθέσεις, διαθέτοντας τις προσωπικές του συλλογές.

Ως υπουργός Δικαιοσύνης διακρινόταν για την πίστη του στο κράτος Δικαίου. Συγχρόνως, αποτέλεσε κριτήριο συμπεριφοράς και συνεχές πρότυπο ήθους και  καθήκοντος.

Τα όραμα του για τις θέσεις στις οποίες υπηρέτησε, με βαθιά αίσθηση καθήκοντος,  τις διετύπωνε όχι μόνο στην πράξη αλλά τις εξέδιδε σε βιβλία, μερικά εκ των οποίων αναγράφονται : «Περί Διαφθοράς ή η χαμένη τιμή της πολιτικής», «Πολιτεία Δικαίου». «Η Ευρώπη των Δέκα», «Κείμενα Αμφισβήτησης», τα «Νεοκλασικά ακροκέραμα»

Ο τρόπος με τον οποίον αποχώρησε από την πολιτική ζωή μας δίδαξε ήθος και αξιοπρέπεια. Ήδη είχαμε εισέλθει στην εποχή  των «μικρών το δέμας» πολιτικών που  είναι  αποτέλεσμα της  πολιτικής και κοινωνικής υποβάθμισης  και συνεχίζεται πλέον αδιαλείπτως.

Ήταν από τους πολιτικούς που βγήκε φτωχότερος από όταν εισήλθε στον πολιτικό στίβο, ακολουθώντας το παράδειγμα του αείμνηστου πατρός, του μεγάλου Παναγή Παπαληγούρα, τις αρχές και τις αξίες  του οποίου ακολούθησε και εφάρμοσε στη ζωή του και στα χνάρια του οποίου περπάτησε. Δεν υπήρξε πολιτικός κληρονόμος, ούτε φορέας μεγάλου ονόματος, για τον οποίον ο πατέρας φρόντιζε την πολιτική του επιβίωση, αλλά έντιμος αγωνιστής που κατακτούσε μόνος του τους στόχους.

Το ήθος, η ακεραιότητα και προπαντός η εντιμότητα του ας γίνει παράδειγμα στους σύγχρονους πολιτικούς ταγούς και στο λαό.

Παραθέτω ένα απόσπασμα από το βιβλίο του «Περί Διαφθοράς ή η χαμένη τιμή της πολιτικής», το οποίο σήμερα είναι ιδιαίτερο ισχυρό και  επίκαιρο:

«Δεν μιλώ ως πολιτικός. Μιλώ ως πολίτης. Μιλώ με την οργή ενός απλού Έλληνα, που αρνείται να συμφιλιωθεί με μια ορισμένη νοοτροπία, μια ορισμένη λειτουργία, μια ορισμένη Ελλάδα. Αρνούμαι να συμφιλιωθώ με έναν τόπο όπου ανενόχλητα δρα ένα καθεστώς διαπλεκόμενης νομής, εκτεταμένης διαφθοράς, αναξιοκρατίας και αποτελμάτωσης. Αρνούμαι να συμφιλιωθώ με την Ελλάδα της ευκολίας, της προχειρότητας, της αρπαχτής, της ασυνειδησίας, την Ελλάδα των ημετέρων και των επιτηδείων. Το ναυαγισμένο αυτό -από προϊούσα σήψη- σύστημα κυριαρχίας τούτου του τόπου έχει ανυπολόγιστο κόστος σε χαμένες ευκαιρίες, σπαταλημένες δυνατότητες, αναξιοποιητικές προοπτικές. Η Ελλάδα αυτή, κυριολεκτικά, δεν μπορεί να επιβιώσει στον σύγχρονο κόσμο».

 

Δρ. Απόστολος Ε. Παπαφωτίου

Πολιτικός Μηχανικός Ε.Μ.Π.

Οικονομολόγος Ε.Κ.Π.Α.

«Βάναυσες Επεμβάσεις» στη δεξαμενή του Αετίου στην Κωνσταντινούπολη

Εισαγωγή

Σύμφωνα με την  ανακοίνωσή της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρεία (ΧΑΕ), που ιδρύθηκε το 1884 και έχει στόχο τη μελέτη της βυζαντινής και μεταβυζαντινής αρχαιολογίας και τέχνης, πραγματοποιούνται «βάναυσες επεμβάσεις» στην υπαίθρια δεξαμενή (Sarnıcı) του Αετίου στην Κωνσταντινούπολη.

Εικ.1: Στιγμιότυπο από τις εργασίες. Πηγή: Χριστιανική Αρχαιολογική Εταιρεία

Συγκεκριμένα, με όσα έχουν γίνει γνωστά, στο εσωτερικό της τεράστιας κινστέρνας εργάζονται εδώ και δύο μήνες βαριά σκαπτικά μηχανήματα, δίχως καμία αρχαιολογική επίβλεψη. Η μία πλευρά του κτίσματος που έχει κατασκευαστεί τον 5ου αιώνα, επί της οδού Fevzi paşa, συνεχίζεται καθ' ύψος με νέα κατασκευή από οπλισμένο σκυρόδεμα για την αντιστήριξη του πρανούς. Όπως μαρτυρούν φωτογραφίες, η ίδια η βυζαντινή τοιχοποιία υφίσταται διατρήσεις από μηχανήματα, σαν να πρόκειται για κοινό βράχο.

Να σημειωθεί ότι η ανακοίνωσή της ΧΑΕ συμπληρώνει τις διαμαρτυρίες των Τούρκων αρχαιολόγων και ευαισθητοποιημένων πολιτών για το ζήτημα.

Ιστορικό

Η δεξαμενή αποτελεί ένα οργανικό τμήμα του δικτύου υδρεύσεως της Κωνσταντινουπόλεως (Νέας Ρώμης).

Εικ.2: Στιγμιότυπο από τις εργασίες. Πηγή: Χριστιανική Αρχαιολογική Εταιρεία

Τα Υδραγωγεία αποτελούν για τον Ρωμαϊκό κόσμο (και στα δύο τμήματα) ένα θαύμα κατασκευαστικής τεχνικής και παράδειγμα συνεχούς λειτουργίας για πολλούς αιώνες. Έχουν αποτυπωθεί στον οργανισμό τους οι γνώσεις πολλών επιστημών και έχουν εφαρμοστεί κανόνες της τοπογραφίας, της οικοδομικής, της τεχνολογίας, της υδραυλικής και της χρήσης κατάλληλων υλικών. Πέρα από το ορατό τμήμα τους, που είναι συνήθως κομψοτέχνημα αρχιτεκτονικής και επαρκές στατικά και τα υπόγεια καλυμμένα τμήματα και τα επιφανειακά είναι δομημένα με σωστό τρόπο, με αντοχές στον χρόνο, όπως είναι ορατά μέχρι σήμερα και αποκαλύπτονται από τις αρχαιολογικές έρευνες. Μετέφερε πόσιμο νερό που κάλυπτε τις ανάγκες των δημοσίων λουτρών και τις αστικές ανάγκες του πληθυσμού των πόλεων. Απαγορευόταν με πολλούς νόμους, οι οποίοι είχαν ενταχθεί στον Θεοδοσιανό και στον Ιουστινιάνειο Κώδικα, η χρήση του για αρδευτικούς σκοπούς. Το υδροδοτικό σύστημα της Κωνσταντινουπόλεως αποτελούταν από τον κύριο αγωγό (κύριο υδραγωγείο), τις δεξαμενές (κινστέρνες), τα νυμφαία, τα λουτρά, δημόσια και ιδιωτικά, και με την απαιτούμενη αυτοκρατορική άδεια τμήματα δικτύου για τη λήψη ύδατος σε επιλεγμένες οικίες. Στον κύριο αγωγό εντάχθηκε και το αρχικό, υπάρχον υδραγωγείο του Αδριανού, που ήταν το κύριο υδραγωγείο του Βυζαντίου, το οποίο χορηγούσε νερό στο ανατολικό τμήμα της χερσονήσου στο παλιό Βυζάντιο, στο αυτοκρατορικό παλάτι, στα λουτρά του Ζεύξιππου και στα λουτρά του Αχιλλέα. Το υδραγωγείο του Βάλη (364 - 378 μ.Χ.), από το όνομα του αυτοκράτορα που το κατασκεύασε, περίπου το 373 μ.Χ., έφθανε τα 270 χλμ. για να αυξηθεί επί του Αυτοκράτορα Θεοδοσίου Β' στα 494 χλμ. και το οποίο μετέφερε νερά από τα δάση της Θράκης. Ήταν το μεγαλύτερο υδραγωγείο του αρχαίου κόσμου.

Εικ.3: Το στάδιο Karagümrük, όπως φαίνεται από τα νοτιοδυτικά. Πηγή: Selçuk Eracun

Είναι πολύ χαρακτηριστική και γλαφυρή για το υδραγωγείο της Πόλης, η περιγραφή του Γρηγορίου του Ναζιανζού «… και το άπιστον τούτο έργον, ὁ ὑποχθόνιος καὶ τὸ ἀέριος ποταμός, και ο λαμπρός στύλος…» (P.G. Migne, τ.. 36. Λόγος XXXIII,).

Έφερε υπόγεια, επιφανειακά και υπέργεια τμήματα. Ήταν κατασκευασμένο από λιθοδομή με υδραυλικό κονίαμα, με διατομή θολωτή σε ορθογώνιο σε ικανοποιητικές διαστάσεις, έτσι ώστε ένας άνθρωπος περπατούσε εντός με άνεση. Στη διαδρομή του είχαν κτιστεί 90 γέφυρες οι οποίες γεφύρωναν οποιοδήποτε εμπόδιο, χαράδρες, ρέματα, ποτάμια και άλλα, το υπόγειο τμήμα του ξεπερνούσε τα 5 χλμ.

Για μήκος περίπου 50 χλμ, διέθετε δύο αγωγούς μεταφοράς.

Μεταξύ των περίπου 100 υπαρχόντων μεγάλων δεξαμενών 3 ήταν υπαίθριες μεγάλων διαστάσεων:

• Δεξαμενή (κιστέρνα) του Άσπαρος στον 5ο λόφο, κτισμένη το 459 μ.Χ.
• Δεξαμενή (κιστέρνα)  του Αετίου στον 6ο λόφο, κτισμένη το 421 μ.Χ.
• Δεξαμενή (κιστέρνα)  του Αγίου Μωκίου στον 7ο λόφο, κτισμένη το 491 μ.Χ.

Εικ.4 Χάρτης Κωνσταντινούπολης Βυζαντινής Περιόδου. Πηγή: https://el.wikipedia.org/wiki/Κιστέρνα_του_Αετίου

Περιγραφή Δεξαμενής (κινστέρνας) του Αετίου

Η Δεξαμενή (κινστέρνα) του Αετίου είχε κατασκευαστεί επί εποχής του Αετίου  το 421 μ.Χ. όπως βεβαιώνεται από το Χρονική του Μαρκελλίνου Κόμητος (Chronika Minora II). Υπήρξε Praefectus urbi της Κωνσταντινουπόλεως το 419 μ.Χ. και Praefectura praetorio Orientis το 425 μ.Χ., επί του  αυτοκράτορα Θεοδοσίου Β' (408 - 450 μ.Χ.). Η δεξαμενή δεχόταν νερό κυρίως από το κεντρικό υδραγωγείο. Ήταν μια τεράστια υπαίθρια δεξαμενή νερού, η μεγαλύτερη της Πόλης, 300 μ. Ν.Α. της Πύλης της Αδριανούπολης (μεσαιωνική Πύλη του Χαρισίου), μέσα στα Θεοδοσιανά τείχη της Πόλης, στο άνω άκρο της κοιλάδας που χωρίζει τον 5ο από τον 6ο λόφο της επτάλοφης Πόλης. Είχε ορθογώνιο σχήμα (244 Χ 85 μ., μέσο βάθος 13 - 15 μ. και χωρητικότητα 270.000 - 310.000 κ.μ. νερού και τοίχους στο περίγραμμα της δεξαμενής πλάτους 5,20 μ. Αποτελούσε πρότυπη κατασκευή της Βυζαντινής αρχιτεκτονικής και τεχνολογίας.

Βρίσκεται στην περιοχή που σήμερα λέγεται Vefa, κατά μήκος της Fevzi Paşa Caddesi, και έχει καλυφθεί από σύγχρονες αθλητικές εγκαταστάσεις, όπως το στάδιο Vefa (Karagümrük Stadı).

Έχει υποτεθεί ότι αυτή η δεξαμενή χρησιμοποιήθηκε για να τροφοδοτεί με νερό την τάφρο των Θεοδοσιανών τειχών της Πόλης, αλλά είναι πιο πιθανό ότι ήταν μια κεντρική δεξαμενή μεγάλης χωρητικότητας, η οποία τροφοδοτούσε με πόσιμο νερό μεγάλο τμήμα της Πόλης, εξασφαλίζοντας την παροχή ύδατος και σε περιόδους ξηρασίας και σε πολιορκίες.

Εικ.5 Σχηματικός χάρτης της Ύδρευσης που δείχνει τις πηγές νερού και τις σχετικές λεκάνες απορροής. Πηγή: Pazarli and Ergene in the Ergene basin; Binkilic, Pasa, Danamandira

Τα της Τουρκίας

Σε ολόκληρη την ιστορία της Κωνσταντινουπόλεως, η βυζαντινή περίοδος ξεχωρίζει ως μία από τις σημαντικότερες, αλλά μπορεί επίσης να θεωρηθεί ως μια «αποκλεισμένη» ή «παραμελημένη» φάση της Πόλης. Σήμερα, είναι δύσκολο να διακρίνει κανείς, να αναγνωρίσει και να κατανοήσει εύκολα την πολιτιστική κληρονομιά που άφησε η Βυζαντινή Κωνσταντινούπολη λόγω ποικίλων παραγόντων, όπως η έλλειψη ιστορικής και πολιτιστικής επίγνωσης, η απουσία κατάλληλης πολιτικής εκπροσώπησης και αξιοποίησης της κληρονομιάς αυτής της περιόδου, κυρίως όμως λόγω της εχθρικής πολιτικής ιδεολογίας της Τουρκικής εξουσίας.

Αυτή η κληρονομιά πρέπει να γίνει κατανοητή, να παρουσιαστεί, να προστατευθεί, να καταστεί προσβάσιμη, τόσο στις σημερινές όσο και στις μελλοντικές γενιές. Δυστυχώς οι επεμβάσεις που γίνονται από το Τουρκικό κράτος γίνονται χωρίς σωστικές ανασκαφές, χωρίς επίβλεψη από αρχαιολόγους, τουλάχιστον για τα γεωγραφικά όρια της Βυζαντινής Πόλης. Απεναντίας παρατηρούνται συνεχώς βάναυσες επεμβάσεις, με προχειρότητα οικοδομικού εργοταξίου, οι οποίες συντελούν στη σταδιακή αποδόμηση του μνημείου και στην καταστροφική αλλοίωση του περιβάλλοντος.

Όλα τα ανωτέρω υπακούουν στην αντίληψη και πρακτική του επίσημου Τουρκικού κράτους κατά την οποίαν η διαχείριση των πολιτιστικών αγαθών γίνεται με όρους συνεχούς κατάκτησης.

Εικ.6 Υδραγωγείο Κωνσταντινούπολης. Πηγή: istanbultouristpass.com

Τα καθ' ημάς

Παρά το θόρυβο που δημιουργήθηκε και στην Τουρκία και στην Ελλάδα για τις «βάναυσες επεμβάσεις» στην δεξαμενή του Αετίου, η πολιτική εξουσία του Υπουργείου Εξωτερικών δεν έχει αντιδράσει ως όφειλε, ούτε με μία ανακοίνωση, ούτε με Δελτίο Τύπου, ούτε με άλλο τρόπο. Παραμένει σταθερή έναντι των Τούρκων, με συνεχή διατύπωση, η προσκυνηματική στάση του Υπουργού Εξωτερικών κου Γεραπετρίτη.

Δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι η συμπεριφορά και η βάναυση επέμβαση στα Βυζαντινά μνημεία της Πόλης, εκ μέρους του Τουρκικού κράτους, εκφράζει και ερμηνεύει και την κατακτητική σύγχρονη διεθνή εξωτερική πολιτική της Τουρκίας και έναντι της Ελλάδος.

 

Δρ. Απόστολος Ε. Παπαφωτίου

Πολιτικός Μηχανικός Ε.Μ.Π.

Οικονομολόγος Ε.Κ.Π.Α.

Ξενάγηση σε μαθητές και καθηγητές του Collège Notre Dame Du Balamand του Ορθοδόξου Πατριαρχείου Αντιοχείας (Μπαλαμάντ Λιβάνου)

Στο πλαίσιο της γνωριμίας και της κατανόησης διαχρονικά του αρχαίου κόσμου της Κορινθίας με το παγκόσμιο εκπαιδευτικό σύστημα και τα Σχολεία πραγματοποιήθηκε την Κυριακή 28 Δεκεμβρίου 2025 ξενάγηση - ενημέρωση από τον Δρ. Απόστολο Ε. Παπαφωτίου  σε μαθητές και καθηγητές του Collège Notre Dame Du Balamand. 

Ήταν μια γενναία πρωτοβουλία των Εκπαιδευτηρίων "Απόστολος Παύλος" Κορίνθου  να προσκαλέσει για ακόμη μία φορά και να φιλοξενήσει, από 25 έως 30 Δεκεμβρίου 2025, ομάδα 32 μαθητών και 6 συνοδών εκπαιδευτικών από το Collège Notre Dame Du Balamand του Ορθοδόξου Πατριαρχείου Αντιοχείας (Μπαλαμάντ Λιβάνου).

Η εκπαιδευτική επίσκεψή τους στην Ελλάδα, με μεγάλη παρουσία στην Κορινθία, εντάσσεται στην κοινή επιθυμία που έχει στόχο την τόνωση των πνευματικών και πολιτισμικών δεσμών μεταξύ Ορθοδόξων Χριστιανών νέων και της κοινής μας αναφοράς στην Ελληνική γλώσσα και παράδοση ως ζωντανό φορέα πίστης και παιδείας.

Η ξενάγηση περιελάμβανε τον Δίολκο στον Ισθμό της Κορίνθου, το λιθόστρωτο δρόμο που συνέδεε τους κόλπους Κορινθιακό και Σαρωνικό και ο οποίος αποτελεί το επίτευγμα της Κορινθιακής τεχνικής των αρχαϊκών χρόνων. Ακολούθησε επίσκεψη στην Γέφυρα στον Ισθμό και αναφέρθηκε  ο τρόπος και τα τεχνικά χαρακτηριστικά της τομής - διώρυγας. Ολοκληρώθηκε δε με την επίσκεψη στο αρχαίο λιμάνι των Κεγχρεών το οποίο είναι συνδεδεμένο με την παραμονή του Αποστόλου Παύλου στην Κόρινθο.

Η αγάπη για την Ελλάδα και τον Πολιτισμό μας είναι κλίμα που υπάρχει στο Πανεπιστήμιο και στο Κολλέγιο Μπαλαμάντ Λιβάνου και προωθείται από το Πατριαρχείο Αντιοχείας και από τον Μακαριώτατο Πατριάρχη Αντιοχείας κ.κ. Ιωάννη Ι'.

Να ευχαριστήσουμε και να συγχαρούμε την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κορινθίας για την ουσιαστική γνώση που προσφέρεται από τις φροντισμένες, ενημερωτικές πινακίδες και τη συνεχή φροντίδα για τη διατήρηση των χώρων.

 

Δρ. Απόστολος Ε. Παπαφωτίου

Πολιτικός Μηχανικός Ε.Μ.Π.

Οικονομολόγος Ε.Κ.Π.Α.

Ευχές Χριστουγέννων

Η ψηφιδωτή απεικόνιση της Γέννησης του Χριστού χρονολογείται το 1315-1320 και αποτελεί τμήμα του εικονογραφικού προγράμματος της Μονής της Χώρας στην Κωνσταντινούπολη, η οποία μαζί με την Αγία Σοφία μετατράπηκαν δυστυχώς σε τζαμιά το 2020.

Στο σημερινό κόσμο της ανθρώπινης πολεμικής επιθετικότητας

όπου

ο Ζόφος και η Αδικία υπερτερούν,

η φτώχεια πολλαπλασιάζεται,

η διαφθορά κυριαρχεί,

η βία τρομοκρατεί,

το Άδικο μεσουρανεί,

ο Χριστιανισμός καταδιώκεται.

Ας είναι η Γέννηση του Υιού και Λόγου του Θεού

·        Μεταμόρφωση από την ύπαρξη στην ειρηνική συνύπαρξη

·        Φωτισμός να γνωρίσουμε τη Θεία ταπείνωση της Βηθλεέμ

·        Σύνδεση του κόσμου με την Ελπίδα του «επί γης ειρήνη»

και όχι με τη φρίκη της θηριωδίας του Ηρώδου

·        χρέος και αγώνας για υπέρβαση της αδικίας,

για ελευθερία και αξιοπρεπή διαβίωση,

για "κοινωνία" του ανθρώπου με τον Θεό.

 

Καλά και ευφρόσυνα Χριστούγεννα.

Δημιουργικό και ευλογημένο το νέο έτος 2026.

 

Δρ. Απόστολος Ε. Παπαφωτίου

Πολιτικός Μηχανικός Ε.Μ.Π.

Οικονομολόγος Ε.Κ.Π.Α.

Συνέντευξη του Απόστολου Παπαφωτίου στην Τζένη Σουκαρά (ηχητικό)

Τον Απόστολο Παπαφωτίου είχε καλεσμένο  στο ραδιόφωνο του Just 96.4 η Τζένη Σουκαρά, σχολιάζοντας όλο το φάσμα της πολιτικής και κοινωνικής επικαιρότητας, σε μια συζήτηση με έντονο πολιτικό ενδιαφέρον.

Στο επίκεντρο βρέθηκε το αγροτικό ζήτημα, οι κινητοποιήσεις και τα μπλόκα των αγροτών, με αναφορές στα αδιέξοδα που αντιμετωπίζει ο πρωτογενής τομέας  και στην έλλειψη ουσιαστικών λύσεων από την κυβέρνηση. Ιδιαίτερη μνεία έγινε στο σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ, το οποίο, όπως επισημάνθηκε, δημιουργεί σοβαρά ερωτήματα για τη διαχείριση των ευρωπαϊκών επιδοτήσεων και τη διαφάνεια στον αγροτικό χώρο. Στο σημείο αυτό υπήρξε και παρέμβαση του μέλους της Συντονιστικής Επιτροπής Αγώνα στο μπλόκο των αγροτών στο Κιάτο, Ναπολέοντα Γιαννακουλόπουλου.

Παράλληλα, σχολιάστηκαν οι τοποθετήσεις των δύο πρώην Πρωθυπουργών, Κώστα Καραμανλή και Αντώνη Σαμαρά, οι οποίες επανέφεραν στο προσκήνιο εσωκομματικές και ευρύτερες αναταράξεις, σε μια περίοδο έντονης ρευστότητας στο πολιτικό σκηνικό.

Η συζήτηση επεκτάθηκε και στους πολιτικούς κραδασμούς που προκάλεσε η παρουσίαση του βιβλίου του Αλέξη Τσίπρα, σε μια προσπάθεια να αναλυθούν τα μηνύματα και οι συμβολισμοί της συγκεκριμένης εκδήλωσης, καθώς και οι επιπτώσεις της στη διαμόρφωση νέων συσχετισμών στον χώρο της Κεντροαριστεράς αλλά και συνολικά στο πολιτικό σύστημα.

Μια συνέντευξη με αιχμηρές επισημάνσεις, πολιτικές αναλύσεις και παρεμβάσεις που φωτίζουν τις εξελίξεις σε μια κρίσιμη συγκυρία για τη χώρα.

Η συνέντευξη εδώ

 

Επιδρομή μηχανημάτων στο εσωτερικό της Αγίας Σοφίας Κωνσταντινουπόλεως: Ένα εθνικό εργοτάξιο

Κατάπληκτοι έμειναν σε ολόκληρο τον κόσμο όσοι είδαν σε φωτογραφίες  τα φορτηγά, γερανούς και οικοδομικά υλικά στο εσωτερικό της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη. Την ίδια κατάπληξη ένιωσαν και πολλοί Τούρκοι επιστήμονες, αρχιτέκτονες, αρχαιολόγοι, ιστορικοί οι οποίοι είδαν από κοντά το εσωτερικό της Αγίας Σοφίας να μετατρέπεται σε εργοτάξιο ενός γενικού έργου. Τα εν λόγω μηχανήματα συμμετέχουν σε εργασίες προστασίας και επισκευής του φέροντα οργανισμού της Μεγάλης Εκκλησίας, με ιδιαίτερη έμφαση στην ενίσχυση της ικανότητας του δομήματος να αναλαμβάνει επιτυχώς σεισμικές φορτίσεις. 

Εικ.1 Εργασίες στο εσωτερικό της Αγίας Σοφίας Κωνσταντινουπόλεως. Πηγή: parallaximag.gr

Οι φωτογραφίες απεικονίζουν μεγάλα οχήματα με βαρύ εξοπλισμό εισερχόμενα από την «Βασίλειο Πύλη» να κινούνται σε προσωρινό δάπεδο, πάνω στο υπάρχον, το οποίο κατά την επιστημονική επιτροπή αποτελεί ένα  πολυστρωματικό σύστημα προστασίας που αποτελείται από κετσέ (μάλλινο ύφασμα), άμμο, κόντρα πλακέ, ξύλινο σκελετό, XPS, ηχομονωτική στρώση, μεταλλική επικάλυψη, μέσω του οποίου θεωρείται ότι μεταφέρονται στο σταθερό μαρμάρινο δάπεδο μειωμένα τα φορτία λόγω κατανομής αυτών σε ολόκληρη την επιφάνεια του τεχνητού προσωρινού δαπέδου. Οι επιβαρύνσεις από τη χρήση βαρέων οχημάτων και τη λειτουργία τους ενδέχεται να μην είναι άμεσες αλλά σίγουρα είναι προσθετικές στο πέρασμα του χρόνου εξασθενίζοντας τον οργανισμό του μνημείου. Για την κατανόηση των εργασιών που πραγματοποιούνται θα έπρεπε οι πολλές απαιτούμενες μελέτες, γενικές και ειδικές, να είναι προσβάσιμες, εύκολα διαθέσιμες και να έχουν εγκριθεί από τους αρμόδιους Τουρκικούς και διεθνείς φορείς. Δίδεται η εντύπωση ότι αυτό δεν έχει συμβεί. Μια ιστορική αναδρομή κρίνεται απαραίτητη για την αντίληψη των δυσκολιών επέμβασης και κατανόησης του τρόπου που επιβάλλονται να γίνονται.

Εικ.2 Εργασίες στο εσωτερικό της Αγίας Σοφίας Αγία Σοφία Κωνσταντινουπόλεως. Πηγή: x.com

Ιστορία του Μνημείου

Η σημερινή Αγία Σοφία είναι η τρίτη κατά σειρά που κατασκευάστηκε στην ίδια θέση με τις προηγούμενες δύο.

 Α) Συγκεκριμένα η πρώτη ήταν τρίκλιτη βασιλική με ισοπλατή νάρθηκα και ισοπλατές τετραμερές αίθριο στα δυτικά και έφερε υπερώα. Ανατολικά κατέληγε εκτός ορθογωνίου σε αψίδα εσωτερικά ημικύκλιο και εξωτερικά ημιεξάγωνο. Άρχισε να κατασκευάζεται από τον Μ. Κωνσταντίνο και εγκαινιάστηκε από τον διάδοχο και υιό του Κωνστάντιο το 360 μ.Χ. Καταστράφηκε από πυρκαγιά και στην θέση της ανεγέρθηκε η δεύτερη.

Β) Η επόμενη Βασιλική ήταν πεντάκλιτη με ισοπλατή νάρθηκα και τρίστωο ισοπλατές αίθριο η οποία κατέληγε ανατολικά σε ημικυκλική αψίδα εκτός του ορθογωνίου της Βασιλικής. Έφερε υπερώα πάνω από τα κλίτη και τον νάρθηκα. Κατασκευάστηκε από τον Θεοδόσιο Β΄ το 415 μ.Χ. Καταστράφηκε κατά την στάση του Νίκα το 532 μ.Χ.

Εικ.3 Κάτοψη ισογείου Αγίας Σοφίας Κωνσταντινουπόλεως. Πηγή: Η ελληνική συμβολή στη συντήρηση της Αγια-Σοφιάς. Αντωνία Μοροπούλου, Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας.

τελευταία Βασιλική οικοδομήθηκε περίπου στην θέση των προηγουμένων από τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό το 532 μ.Χ, σε σχέδια των αρχιτεκτόνων Ανθέμιου από τις Τράλλεις και Ισίδωρου από την Μίλητο (μαθηματικών και μηχανοποιών). Είναι  για την εποχή του ένας επαναστατικός νεωτερισμός ο οποίος αποτελεί την αρχή της Βυζαντινής αρχιτεκτονικής μετά το πέρας της Κωνσταντίνειας αρχιτεκτονικής και την ολοκλήρωση της Ρωμαϊκής αρχιτεκτονικής. Πρόκειται για μία τρίκλιτη Βασιλική, σε  τύπο περίκεντρου κτιρίου, η οποία στο κέντρο της καλύπτεται με υπερυψωμένο τρούλο πάνω σε τετράγωνη απόληξη που στηρίζεται σε 4 ογκώδεις πεσσούς σε (καθαρές) αποστάσεις 31,00 μ. μεταξύ τους οι οποίοι συνδέονται μεταξύ τους με υπερώα τόξα διαμέτρου 33,00 μ.  Ο τρούλος, διαμέτρου 33,00 μ. και ύψους 56,20 μ. στηρίζεται σε τέσσερα σφαιρικά τρίγωνα (παρωτίδες).Τα σφαιρικά τρίγωνα είναι οι γωνίες της τετράγωνης βάσης του τρούλου οι οποίες καμπυλώνουν προς τα πάνω μέσα στον τρούλο και μεταφέρουν τα φορτία. Ο φέρων οργανισμός συμπληρώνεται με δύο μεγάλα ημιθόλια κατά τον μεγάλο άξονα, τέσσερα μικρά ημιθόλια που στηρίζονται στους μεγάλους και μικρούς πεσσούς και δύο ημικυλινδρικούς θόλους πάνω από τη βασιλική πύλη και από το Ιερό Βήμα. Ολόσωμοι κίονες ποικίλων υψών μεταφέρουν τα φορτία στο έδαφος μέσω της θεμελίωσης. Το σχέδιο συμπληρώνεται με την αψίδα του ιερού ανατολικά του ορθογωνίου ενώ δυτικά προστίθενται νάρθηκας και εξωνάρθηκας και μια μεγάλη υπαίθρια αυλή που περιβάλλεται από στοές.

Εικ.4 Αγία Σοφία Κωνσταντινουπόλεως. Πηγή: en.wikipedia.org/wiki/Hagia_Sophia#

Επισκευές και Αποκαταστάσεις των ζημιών από σεισμούς

Αναφέρονται μερικοί από τους πιο καταστρεπτικούς σεισμούς που προξένησαν σημαντικές βλάβες στον ναό:

1. Σεισμοί του 553, 557, 559 μ.Χ. προκάλεσαν την κατάρρευση του ανατολικού τμήματος του τρούλου, την καταστροφή του Σκευοφυλακίου και του Ιερού. Το 562 μ.Χ. ο Ισίδωρος ο Νεότερος ανέλαβε την αποκατάσταση του ναού. Ο νέος τρούλος ανυψώθηκε κατά 6,50 μ. και οι πεσσοί ενισχύθηκαν με αντηρίδες.
2. Σεισμός το 869 μ.Χ.: έγιναν επεμβάσεις στα τύμπανα του τρούλου και στα παράθυρα του.
3. Σεισμοί στο διάστημα 989 - 995 μ.Χ.: επεμβάσεις στον τρούλο από τον Αρμένιο αρχιτέκτονα Trdat.
4. Επί Μιχαήλ Η' του Παλαιολόγου (1261- 1282) ο ναός επισκευάστηκε και προστέθηκαν αντηρίδες στην νοτιοδυτική πλευρά. Το 1317 ο αυτοκράτορας Ανδρόνικος Β΄ ενίσχυσε τον ναό κατασκευάζοντας 4 αντηρίδες στο βορειοανατολικό και βορειοδυτικό τμήμα.
5. Σεισμός το 1346 προκάλεσε την κατάρρευση του ανατολικού τεταρτοσφαιρίου του τρούλου με ζημιές στο εσωτερικού του ναού.
6. Το 1354 οι αρχιτέκτονες Γεώργιος Συναδινός Αστράς από την Μυτιλήνη και ο Giovanni Peralta από την Ιταλία επισκεύασαν το ανατολικό τεταρτοσφαίριο.
7. Κατά την περίοδο του Αμπντούλ Μεσίτ (1823- 1861) η Αγία Σοφία ανακαινίστηκε από τους Ελβετούς αρχιτέκτονες Gaspare και Giuseppe Fossati. Συγκεκριμένα, ο τρούλος το διάστημα 1847 - 1849 ενισχύθηκε με σιδερένιους δακτυλίους όπως και 13 κίονες που είχαν πάρει κλίση.
8. O σεισμός του 1894 επέβαλλε επεμβάσεις οι οποίες άρχισαν να υλοποιούνται το 1910. Συγκεκριμένα έγινε συντήρηση και κάλυψη με  επίχρισμα των ψηφοθετημένων επιφανειών.
9. Το 1926 ο τρούλος ενισχύθηκε πάλι με ένα σιδερένιο δακτύλιο και έγινε αντικατάσταση των φύλλων μολύβδου του τρούλου με νέα.
10. Το 1932 λίγο πριν τη λειτουργία της ως Μουσείο έγινε μεγάλη συντήρηση των ψηφιδωτών.
11. Σημαντική υπήρξε η συμμετοχή της Ελλάδος στη προστασία του μνημείου η οποία βασίστηκε στο πρωτόκολλο συνεργασίας μεταξύ του πανεπιστημίου του Βοσπόρου, του πανεπιστημίου του Princeton και του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου (ΕΜΠ) το οποίο υπογράφτηκε στις 19 Μαρτίου του 1994 και με ισχύ μέχρι το 2000. Στόχος του πρωτοκόλλου ήταν η αντισεισμική προστασία του μνημείου μέσω της έρευνας των υλικών και της ανάπτυξης συμβατών υλικών αποκατάστασης με παράλληλη έρευνα του ψηφιδωτού διακόσμου για την συντήρηση και ανάδειξη του.

Εικ.5 Αγία Σοφία Κωνσταντινουπόλεως. Πηγή: A.Savin, Wikipedia

Αποδεικνύεται ότι για να στέκεται το μνημείο και να αντέχει στις σεισμικές καταπονήσεις και στη φθορά του χρόνου και στις κλιματικές αλλαγές, η συντήρηση, η προστασία και η αποκατάσταση των ζημιών πρέπει να γίνεται συστηματικά και σε μικρά χρονικά διαστήματα καθόσον ισχυροί σεισμοί πλήττουν την Κωνσταντινούπολη κάθε περίπου 30 χρόνια. Έτσι το μνημείο στα 1500 χρόνια ζωής έχει δεχθεί μεγάλο αριθμό σεισμικών καταπονήσεων με μεγάλο μέγεθος και υψηλή ένταση και αρκετές βλάβες, η αποκατάσταση των οποίων επέβαλλε επισκευές, συμπληρώσεις και ανακατασκευές, οι οποίες χρονικά διέφεραν στα υλικά, στις τεχνικές κατασκευής, στη τεχνογνωσία και στην ποιότητα εκτέλεσης των έργων. Η ποικιλία των επεμβάσεων αυξάνει τις δυσκολίες και πολλαπλασιάζει την αναγκαιότητα συνεχούς, σταθερής διεπιστημονικής και παγκόσμιας μέριμνας. Ιδιαίτερα όταν το μνημείο ανήκει στο corpus της Παγκόσμιας Κληρονομιάς απαιτεί διαδικασίες διαφάνειας, δημοσιότητας και διεθνούς συνεννόησης.

Συγχρόνως, η ανυπολόγιστη ιστορική αξία του μνημείου καθιστά την προστασία και συντήρηση του μνημείου φροντίδα όχι μόνο της Τουρκικής κυβέρνησης αλλά και της παγκόσμιας πολιτιστικής κοινότητας. Ως μνημείο της Παγκόσμιας Κληρονομιάς έχει γραφτεί στον κατάλογο της UNESCO και στον κατάλογο του World Monuments Watch που αφορά τα μνημεία με το μεγαλύτερο κίνδυνο. Η UNESCO, βάσει των συμβάσεων που έχει συνυπογράψει η Τουρκία, οφείλει να έχει λάβει πλήρη ενημέρωση, πλήρη τεχνικό φάκελο, πλήρη μελέτη επιπτώσεων (Heritage Impact Assessment) και να έχει στείλει επιτόπια αποστολή αξιολόγησης. Το ανωτέρω φαίνεται ότι δεν έχει συμβεί. Ακόμη γεννάται  το ερώτημα εάν έχει γνωμοδοτήσει για την είσοδο βαρέων μηχανημάτων στο εσωτερικό της Αγίας Σοφίας με τόσο εύθραυστο δάπεδο κάτω του οποίου  βρίσκονται παλαιότερες στρώσεις. Να ληφθεί υπόψη ότι κάτω από το σημερινό μαρμάρινο δάπεδα την Αγίας Σοφίας βρίσκονται μεγάλες δεξαμενές που δέχονται τα νερά της βροχής από τους τρούλους και θόλους όπως και φρέατα, στοές, κανάλια, αγωγοί και η θεμελίωση σε μεγάλο τμήμα της κάτοψης του τρίτου ναού,  των δύο προηγουμένων βασιλικών.

Εικ.6 Αγία Σοφία Κωνσταντινουπόλεως. Πηγή: Αγία Σοφία. Ο Ναός της Αγίας του Θεού Σοφίας. Δετοράκης Θεοχάρης.

Προβληματισμοί, Ανησυχίες, Υποψίες

Η βιασύνη με την οποία μεταφέρονται αυτοκίνητα, γερανοί, υλικά  και στήνονται οι 4 μεταλλικοί πυλώνες δημιουργούν βάσιμους προβληματισμούς, ανησυχίες και υποψίες για την ταχεία καταπόνηση του μνημείου λόγω και της αλλαγής του εσωτερικού μικροκλίματος και του περιβάλλοντος που δημιουργήθηκε από την μετατροπή της Αγίας Σοφίας από Μουσείο σε θρησκευτικό τέμενος - τζαμί, ζημιές οι οποίες αρχίζουν να παρουσιάζονται με ιδιαίτερη ένταση μετά το 2020.

Το νέο περιβάλλον, οι βαριές κρεμαστές κουρτίνες, τα επιδαπέδια παχιά χαλιά, το μεγάλο  χωρίς έλεγχο πλήθος των πιστών που προσεύχονται, οι μεγάλες διαφορές της θερμοκρασίας, η μεταβαλλόμενη υγρασία, ο αερισμός, η σκόνη, η προσαρμογή του ναού στις νέες επιβαρυμένες χρήσεις, φαίνεται ότι επιβαρύνουν σημαντικά  το μνημείο και ιδιαιτέρως τον τεράστιο κεντρικό τρούλο και τα ψηφιδωτά σε αυτό. Η  αποκατάσταση δε των ζημιών απαιτεί την κατασκευή υπερυψωμένου δαπέδου εργασίας, από προσωρινή μεταλλική κατασκευή, σε μεγάλο ύψος 43,50 μέτρων στηριζόμενο στους 4 πυλώνες. Εργασίες οι οποίες πρέπει να γίνονται  με τη χρήση ανθρωπίνων χεριών και όχι με βαρύ εξοπλισμό και  μηχανήματα  ενός εθνικού εργοταξίου.

Εικ.7 Αγία Σοφία Κωνσταντινουπόλεως. Πηγή: Φωτογραφία της Δήμητρας Στασινοπούλου

Συμπέρασμα

Για την Αγία Σοφία ο αρχιτεκτονικός τύπος που εφαρμόστηκε, οι καινοτομίες στον σχεδιασμό, η επιλογή της θέσης, οι εδραίοι όγκοι, τα υλικά δομής, ο στατικός φορέας, η αντοχή του στο χρόνο, η  μυστικιστική ατμόσφαιρα, το Θείο φως που διαρκώς εκπέμπει, όλα μαζί συνθέτουν ένα μνημείο που μεταδίδει σημασίες και μηνύματα που υπερβαίνουν την ορατή μορφή της κατασκευής του.

Δεν είναι η Αγία Σοφία ένα τέμενος, αλλά ένα Δαίδαλμα διεθνούς πολιτισμικής κυριότητας και μνήμης και θρησκευτικότητας και ακτινοβολίας και πολιτισμικής συνέχειας, ένας καθαγιασμένος τόπος που η οικουμένη δεν αποδέχεται ότι αντιμετωπίζεται με ευκαιριακή προχειρότητα και με όρους πολιτικής.

Συνεχής στόχος του Τουρκικού κράτους είναι η απομείωση της παγκόσμιας ακτινοβολίας της Αγίας Σοφίας και η υποβάθμιση και η μεταφορά του μνημείου σε περιορισμένο, Τουρκικό εθνικό πλαίσιο με θρησκευτικό χαρακτήρα, με εργαλεία τις συντηρήσεις και τις επισκευές.

Έτσι στις μέρες μας η Αγία Σοφία δεν βιώνει απλώς μια τεχνική, απαιτούμενη επέμβαση στην οποία η διεθνής συνεργασία και εποπτεία φαίνεται να απουσιάζουν, αλλά μια πολιτική οικειοποίηση κατά την οποία η Τουρκία  δεν μπορεί να συμφιλιωθεί με το ξένο παρελθόν της, με την αλλότρια κληρονομιά της. Ακόμη, δεν μπορεί να διαχειριστεί με όρους κατανόησης, και αντίληψης το τεράστιο αξιακό και  συμβολικό φορτίο που έχει κληρονομήσει. Απεναντίας συμπεριφέρεται στην κληρονομιά της  με πολιτική αυθαιρεσία, με προχειρότητα και με όρους επαναλαμβανόμενης κατάκτησης.

 

Δρ. Απόστολος Ε. Παπαφωτίου

Πολιτικός Μηχανικός Ε.Μ.Π.

Οικονομολόγος Ε.Κ.Π.Α.