Προλογίζοντας την παράσταση Τρωάδες από την Σικυώνια Σκηνή στον αύλειο χώρο του Αρχαιολογικού Μουσείου στο Βασιλικό (Σικυώνα) Κορινθίας, στις 11 Αυγούστου 2024

Εισαγωγή

Πριν 2500 χρόνια περίπου, λίγες εκατοντάδες μέτρα δυτικότερα από εδώ που είμαστε, στο αρχαίο θέατρο, ακούστηκε ο κλαυθμός και οδυρμός των γυναικών της Τροίας, στον αρχαίο ελληνικό λόγο, από λαμπρούς υποκριτές, σε μία Ευριπίδεια διδασκαλία, από μία άλλη Σικυώνια Σκηνή που έφερνε στα μάτια των θεατών την εικόνα του πολέμου σε όλη τη βαρβαρότητα.

Η παράδοση της παρουσίασης του έργου συνεχίζεται και σήμερα, 2500 χρόνια μετά, σε όμορο χώρο του θεάτρου, στα πρώην ρωμαϊκά λουτρά, με τον ίδιο θρήνο και οδυρμό των γυναικών της Τροίας, σε διάδοχο νεοελληνικό λόγο, με πιστή διδασκαλία που πατάει στέρεα και ακολουθεί τη φωνή του κειμένου, από ένα ταλαντούχο σκηνοθέτη τον Γιώργο Καρβουντζή, από σπουδαίους υποκριτές από μια άλλη Σικυώνια Σκηνή, διάδοχο και συνεχιστή της προηγούμενης, της αρχαίας, που φέρνει και αυτή την εικόνα του πολέμου σε όλη τη βαρβαρότητα.

Και στέλνει η τωρινή σκηνή το ίδιο επίκαιρο και διαχρονικό μήνυμα  με την αρχική, ότι δηλαδή είναι τεράστιος και αξεπέραστος ο πόνος και η δυστυχία που φέρνει ο πόλεμος και  κάθε πόλεμος στους ανθρώπους.

 Συγχρόνως, η ίδια η παράσταση, μας βεβαιώνει  τη συνέχεια αυτού εδώ του τόπου και των ανθρώπων.

Έτσι, όλοι εμείς, είμαστε προνομιούχοι διότι ζούμε σε αυτόν τον τόπο και γευόμαστε τα νάματα και τα ρήματα του αρχαίου λόγου του Ευριπίδη.

Εισήγηση

Ο Ευριπίδης διδάσκει τις Τρωάδες στα Μεγάλα εν Άστει Διονύσια το 415 π.Χ., το 16^ο έτος του Πελοποννησιακού πολέμου, σε μια τριλογία με θεματικά ενιαίο περιεχόμενο, που περιελάμβανε τα έργα Αλέξανδρος, Παλαμήδης, Τρωάδες και το σατυρικό δράμα Σίσυφος. Η υπόθεση και των τριών έργων έχει ληφθεί από την Ιλιάδα του Όμηρου και τους ηττημένους Τρώες. Με ιδιαίτερη επιμονή ο Ευριπίδης αντλεί και πραγματεύεται το θέμα του πολέμου από τα έργα του τρωικού κύκλου. Επτά τραγωδίες σχετίζονται με τον τρωικό πόλεμο, Ανδρομάχη, Εκάβη, Τρωάδες, Ιφιγένεια η εν Ταύροις, Ελένη, Ορέστης, Ιφιγένεια η εν Αυλίδι. Ο τρωικός πόλεμος έδωσε το πρόσχημα να πραγματεύεται το θέμα και δράμα του πολέμου το οποίο ζούσε η Αθήνα με τον Πελοποννησιακό πόλεμο στην διάρκεια του οποίο έγραψε όλα τα σωζόμενα έργα εκτός από την Άλκηστη (438 π.Χ.) και την Μήδεια (431 π.Χ.).

Δεν είναι λοιπόν περίεργο το γεγονός ότι στα Μεγάλα εν Άστει Διονύσια ο ποιητής έρχεται δεύτερος - το πρώτο βραβείο αποσπά ο Ξενοκλής - αφού πιθανότατα θυμίζει στους Αθηναίους οικεία κακά.

Είχε προηγηθεί η σφαγή των γυναικόπαιδων της Τορώνης στη Χαλκιδική το 422 π.Χ. και της Σκιώνης στη Χαλκιδική το 421 π.Χ.

Τον χειμώνα του 416, όπως μας πληροφορεί ο Θουκυδίδης, λίγους μήνες, δηλαδή, πριν από την παρουσίαση των Τρωάδων, οι Αθηναίοι είχαν πολιορκήσει τη Μήλο, που αρνήθηκε να προσχωρήσει στην Αθηναϊκή συμμαχία, και αφού κατέλαβαν το νησί, σκότωσαν τους άντρες από δεκαπέντε ετών και άνω και υποδούλωσαν τον γυναικείο πληθυσμό.

Με εικόνα το Ίλιον και με αφορμή και πηγή τον Τρωικό πόλεμο ο ποιητής παρουσίασε τα εγκλήματα των Αθηναίων στον Πελοποννησιακό πόλεμο που ήδη είχαν αρχίσει να τα συνειδητοποιούν και να δέχονται τις συνέπειες του πολέμου. Συγχρόνως, προέβλεψε προφητικά την πανωλεθρία που θα πάθαιναν οι Αθηναίοι κατά την εκστρατεία στην Σικελία, για την οποία ελήφθη απόφαση από την Εκκλησία του Δήμου την ίδια χρονιά το 415 π.Χ.

Σύμφωνα δε με τον Θουκυδίδη αφανίστηκε ο στρατός και ο στόλος των Αθηναίων.

Ο ποιητής καθρεπτίζοντας τις αθλιότητες του πολέμου, επιλέγει τον Τρωικό πόλεμο που αποτελεί μέχρι τις μέρες μας σύμβολο όλων των πολέμων και κατά τον Ηρόδοτο  είναι κριτήριο «αρχετυπικό» για την κατανόηση της συνεχούς διαμάχης μεταξύ Δύσης και Ανατολής.

Η Τροία που είχε κύρια παρουσία στην Ιλιάδα ήταν η πιο ισχυρή από τις αρχαίες τότε πόλεις καθώς δεν ήταν μία ελληνική πόλη, ήταν η Άλλη πόλη, πιο εύκολα γινόταν αποδεκτή η πτώση και η καταστροφή της Έτσι το παρελθόν, ως αναχρονισμός του προομηρικού και του αρχαϊκού κύκλου γεγονότων, εισβάλλει στην εποχή του έργου και διαγράφει τον τρόπο με τον οποίον η νεωτερικότητα της δημοκρατικής πόλης, της Αθήνας, προσδιορίζεται σε σχέση με την ομηρική αφήγηση. 

Το έργο τοποθετείται αμέσως μετά την πτώση της Τροίας και πριν οι Έλληνες επιστρέψουν στις πατρίδες τους. Από άποψη περιεχομένου οι Τρωάδες βρίσκονται πολύ κοντά στην Εκάβη που παρουσιάστηκε το 424 π.Χ. Είναι ένα έργο ιδιότυπο γεμάτο από φόνους, σκλαβιά και καταστροφές το οποίο αναφέρεται στο πάρσιμο και στο κούρσεμα της Τροίας περίπου το 1200 π.Χ. Είναι τεράστιος και αξεπέραστος ο πόνος που φέρνει ο πόλεμος στους ανθρώπους. Ο προπηλακισμός και ο εξευτελισμός των ηττημένων είναι η τραγωδία του πολέμου.

Το έργο αφορά στις γυναίκες της Τροίας που αιχμάλωτες ετοιμάζονται να αποχωρήσουν αναγκαστικά από τις εστίες τους τις πατρογονικές, σε νέες άξενες πατρίδες. Η Εκάβη, βασίλισσα, σύζυγος του Πριάμου, μητέρα πολλών τέκνων, σέρνεται αιχμάλωτη και δούλη από τους Αχαιούς στην Ελλάδα μαζί με τις άλλες γυναίκες μετά την πυρπόληση της Τροίας. Το μοίρασμα των αιχμαλώτων στους νικητές, η αρπαγή του πλούτου, η δήωση του τόπου είναι ένα συνεχές έγκλημα που επαναλαμβάνεται συνεχώς στις μέρες μας.

Οι Τρωάδες όπως αναφέρει ο τίτλος  απευθύνεται στο πλήθος των γυναικών αιχμαλώτων και εστιάζεται στον πόνο που αυτές βιώνουν.

Ο Ευριπίδης δεν περιέγραψε την δυστυχία μόνο των νικημένων Τρώων αλλά και αυτή των νικητών Ελλήνων. Έτσι οι δύο μονιασμένοι πλέον θεοί ο Ποσειδώνας και η Αθηνά σε μια θεϊκή επιφάνεια προαναγγέλλουν την καταστροφή που θα υποστεί ο στόλος κατά τον γυρισμό και θα γεμίσει το Αιγαίο με τα πτώματα τους. Αντιστρέφει ο Ευριπίδης τον επίλογο τον οποίον καθιστά πρόλογο για να τονίσει την συναισθηματική ένταση του έργου και για να αποκτήσει μεγαλύτερη πληρότητα καθόσον το έργον δεν παρουσιάζει κίνηση και πλοκή. Στο έργο η Εκάβη είναι το κέντρο και επίκεντρο δράσης με πρωτεύοντα ρόλο είτε ως ερμηνεύτρια, είτε ως δραματικός χαρακτήρας, είτε ως ομιλήτρια. Συνομιλεί με τρεις γυναίκες με την Κασσάνδρα, την Ανδρομάχη και την Ελένη που οδηγούνται σε νέο γάμο στην Ελλάδα, με την καθεμιά από αυτές σκλάβα σε άλλον αφέντη. Οι Τρωάδες είναι το μοναδικό έργο που ο Ευριπίδης δίνει το δικαίωμα στην Ελένη να υπερασπισθεί τον εαυτό της ενώπιον του Μενέλαου ο οποίος μετά από την εντολή του στρατού θα αποφασίσει για την τύχη της. Αποτελεί η Εκάβη το αρχέτυπο μορφής του πάσχοντος ανθρώπου. Είναι η αιώνια Μητέρα πλασμένη από κερί και από γρανίτη. Από κερί για να λειώνει σε όλα τα βάσανα και από γρανίτη για να τα σηκώνει όλα. Τα τραγούδια της και αυτά των αιχμαλώτων γυναικών πλημμυρίζουν από πόνο για ότι έχασαν και από την αγωνία για ότι θα υποστούν ακόμη.

Αποτελεί ιδιαίτερο στοιχείο του έργου η λεγόμενη προσευχή της Εκάβης την οποία απαγγέλλει πριν μπει στη λογομαχία και στην οποία παρουσιάζεται μία καινούργια έννοια του θεού, στον οποίον προσεύχεται και όχι στον μέχρι τότε Δία του μύθου.

Η Εκάβη αναδύεται από την άβυσσο της απόγνωσης και εκφράζει την ελπίδα της με την πιο παράδοξη προσευχή που υπάρχει στην ελληνική τραγωδία. Η ίδια προσεύχεται σε αυτή τη δύναμη επειδή πιστεύει ότι η δύναμη αυτή οδηγεί με αθόρυβο τρόπο, δίκαια τους ανθρώπους και με την ελπίδα ότι θα αποκατασταθεί η δικαιοσύνη κατά του προσώπου της Ελένης. Και μέσα από την προσευχή φαίνεται και ο προσωπικός προβληματισμός του Ευριπίδη, η αναζήτηση και ο εντυπωσιακός αγώνας του για τον ορισμό της έννοιας του θεού.

Και οι Τρωάδες ολοκληρώνονται με την πιο μακροσκελή και συγκινητική σκηνή τελετουργίας ενός θρήνου, την τελετουργία της ταφής του δολοφονημένου παιδιού Αστυάνακτα, βλαστάρι του Έκτορα και της Ανδρομάχης. Η ταφή του παιδιού πραγματοποιείται μέσα στην ασπίδα του πατέρα του, στοιχείο που οδηγεί στην κορύφωση του πάθους του τελετουργικού θρήνου της Εκάβης, ως μοιρολόι για τον Αστυάνακτα και κοπετός για την Τροία που σωριάζεται στη φωτιά και στον καπνό και ο οποίος διαρκεί καθ’ όλη τη διάρκεια της σκηνής. Στον επιτάφιο αυτό θρήνο η Εκάβη μιλάει για τον ανόητο φόβο των Ελλήνων που τους οδήγησε στον άγριο φόνο ενός μικρού και αθώου παιδιού. Έτσι μεταμορφώθηκαν οι Έλληνες σε βαρβάρους.

Οι Τρωάδες δεν σφραγίζουν τη θέση τους στην παγκόσμια δραματουργία μόνο ως μνημείο ενός μεγάλου πολιτισμού του ελληνικού πολιτισμού, αποτελούν μία σύγχρονη, μία επίκαιρη και ταυτόχρονα διαχρονική διακήρυξη ενάντια στη βία από τον άνθρωπο στον άνθρωπο, μια έλλογη διαμαρτυρία ενάντια σε κάθε πόλεμο.

 

Δρ. Απόστολος Ε. Παπαφωτίου

Πολιτικός Μηχανικός Ε.Μ.Π.

Οικονομολόγος Ε.Κ.Π.Α.

Ορέστεια στην Επίδαυρο: Στα όρια των ορίων

Η παράσταση Ορέστεια, σε σκηνοθεσία Θεοδώρου Τερζόπουλου, που παρουσιάστηκε στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου στις 12 και 13 Ιουλίου 2024, σε συνεργασία με το Εθνικό θέατρο, υπήρξε αισθητική ιεροπραξία ισάξια με αυτό που είναι το ίδιο έργο του Αισχύλου δηλαδή ένα έργο - σταθμός στην παγκόσμια λογοτεχνία. Πατώντας γερά στη στιβαρή και όχι ποιητική μετάφραση της κας Βαροπούλου στις εξαιρετικές μουσικές συνθέσεις του κου Βελιανίτη και σε μια πειθαρχημένη ομάδα ξεχωριστών, πεπαιδευμένων ηθοποιών και αφοσιωμένων στη κοινή θεώρηση συνεργατών, δημιούργησε μία παράσταση αναφοράς, μια ιερουργία, ένα αισθητικό μάθημα, στο οποίο θα ανατρέχουν οι επόμενες παρουσιάσεις. 

Η προσέγγιση της Ορέστειας, με τον Αισχύλο ζωντανό επί της σκηνής, υπερέβη τα όρια μιας «αξιοπρεπούς» θεατρικής διδασκαλίας και εξελίχθηκε σε προσπάθεια αναγνώρισης και κατανόησης του πνεύματος της εποχής και της επέκτασης στους σύγχρονους καιρούς.

© Johanna Weber

 Το έργο

Από τους ειδικούς η Ορέστεια θεωρείται το σπουδαιότερο ποιητικό έργο της παγκόσμιας δραματουργίας. Ο Αισχύλος ήταν 70 χρονών όταν παρουσίασε την τριλογία του στα Μεγάλα εν άστει Διονύσια το 458 π.Χ. και έλαβε το πρώτο βραβείο. Τα επί μέρους δράματα που αποτελούν την τριλογία είναι ο Αγαμέμνων, οι Χοηφόροι οι Ευμενίδες και το σατυρικό δράμα Πρωτεύς που πραγματεύεται τις περιπέτειες του Μενέλαου στην Αίγυπτο. Μυθολογικά η τριλογία - η μοναδική σωζόμενη από όλη την αρχαιότητα - ανήκει στον κύκλο των Ατρειδών και μέσα από την αιματοβαμμένη ιστορία της οικογένειας παρουσιάζεται η εξέλιξη της ιστορίας της ανθρωπότητας.

Η εποχή που παρουσιάστηκε το έργο αποτελεί την πιο ταραχώδη και αποφασιστική καμπή της ιστορίας της Αθήνας. Μετά από σκληρούς και πολλούς ανταγωνισμούς επικρατεί η δημοκρατική παράταξη έναντι της αριστοκρατικής. Ο Περικλής καταφέρνει να εξοστρακίσει τον Κίμωνα αρχηγό των ολιγαρχικών και να εξαλείψει κάθε αντίδραση στην πολιτική του.

Οι εξουσίες του Άρειου Πάγου που ήσαν μετά τους Μηδικούς πολέμους πολλές, έντονες και πολιτικές περιορίστηκαν από τον Εφιάλτη, τον αρχηγό των δημοκρατικών, στα δικαστικά καθήκοντα κυρίως στην εκδίκαση δικών για πτυχών αίμα. Την ίδια εποχή, μία απρόβλεπτη πολιτική κίνηση, η σύναψη ειρήνης της Αθήνας με το Άργος που είχε αποσκιρτήσει από την συμμαχία με την Σπάρτη, έδωσε νέα ώθηση στην Αθήνα. Το έργο, παρά το ότι ανήκει στην παιδική ηλικία της τραγωδίας, είναι έργο ωριμότητας. Και τα τρία δράματα είναι μέρη μιας ενότητας με σύνδεση μοναδική και αντίληψη συνόλου.

© Johanna Weber

Έτσι, στο πρώτο έργο ο Αγαμέμνων παρουσιάζεται ο κόσμος του Άνακτα, ένας κόσμος στοιχειωμένος από ενοχές και μνήμες. Επικρατούν η αυτοδικία, οι αγριότητες, οι δολοφονίες, η ηθική σύγχυση, και ένα εναγώνιο προαίσθημα  πλανάται στην ατμόσφαιρα για αυτό που έρχεται. Καινούργια δεινά προστίθενται στα προηγούμενα ως κρίκοι στην αλυσίδα της αμαρτίας. Μεγάλος τρόμος, που τον κάνει ακόμη μεγαλύτερο η αμφισημία των επιθυμιών, αιωρείται σατανικά και ακάλεστος κυριεύει τον καθένα. Το παρελθόν ως αναχρονισμός του προομηρικού και αρχαϊκού παρελθόντος εισβάλλει στην εποχή του έργου και εξηγεί σε μεγάλο βαθμό το δράμα στο οποίο διακρίνεται μία αλληλουχία χυμένου αίματος που περνάει από γενιά σε γενιά.

Στο δεύτερο έργο στις Χοηφόρους η δομή είναι παράλληλη με αυτή του Αγαμέμνονα και το έργο αφηγείται τη δολοφονία της Κλυταιμνήστρας από τον γιό της Ορέστη. Ο δολοφονημένος ζητάει εκδίκηση από το γιό του ο οποίος οφείλει να εφαρμόσει τον πανάρχαιο νόμο του καθήκοντος και να ξεπλύνει το αίμα με αίμα. Ο Ορέστης συνεργός της Δίκης αλλά και θύμα του φαύλου κύκλου της Άρας φορτώνεται το βαρύ καθήκον της κάθαρσης της γενιάς των Ατρειδών. Η μητροκτονία είναι καθήκον, απόφαση δική του και εντολή του θεού Απόλλωνα. Έτσι μόνο επέρχεται η αποκατάσταση της πατριαρχικής τάξης. Στο τέλος του έργου ο Ορέστης έρχεται αντιμέτωπος με τις θηλυκές, αόρατες προσωρινά, Ερινύες που είναι αποφασισμένες να υπερασπιστούν το μητρικό δίκαιο.

© Johanna Weber

Στο τρίτο δράμα στις Ευμενίδες αναδεικνύονται σε κύριο πρόσωπο οι Ερινύες που είναι παρούσες και ορατές, ο δε Ορέστης πλανάται ως άφωτος και άπολις στις παρυφές της ύπαρξης του, και τελικά μετατρέπεται από θηρευτής σε θήραμα, από σφαγιάς σε σφάγιο. Φρικτές μορφές, οι Ερινύες, μανικές στην πράξη θα τις συναντήσουμε στους Δελφούς στο ιερό του Απόλλωνα και στη συνέχεια καταδιώκουν ασφυκτικά και με μένος τον Ορέστη στην Αθήνα συμμετέχοντες στην διαδικασία της τιμωρίας του. Παρουσιάζεται η αντιπαράθεση του Ορέστη με τις Ερινύες, η σύγκρουση της πατριαρχικής και μητριαρχικής τάξης και η απαλλαγή του Ορέστη και όλων των κληρονομικών δεινών των Ατρειδών από τη δικαστική απόφαση του Άρειου Πάγου. Οι Ερινύες ως κόρες της νύκτας εκφράζουν την παλιά τάξη των θείων πραγμάτων, το φόβο της τιμωρίας. Οι νέοι θεοί ο Απόλλων, η Αθηνά, με τον Δία επικεφαλή ορίζουν τη νέα τάξη πραγμάτων. Σε αυτή οι άνθρωποι είναι πλέον υπεύθυνοι, όπως παρουσιάζεται από την ισχύουσα δογματική αρχή «Το πάθος μάθος» (τη γνώση που γεννούν τα δεινά) η οποία γνώση μεταθέτει την ευθύνη στον άνθρωπο. Συγχρόνως, καταργείται η Δίκη όχι με την έννοια της δικαιοσύνης αλλά της ανταπόδοσης, της αυτοδικίας και στη θέση της τοποθετείται η ανθρώπινη δικαιοσύνη χωρίς οι θεοί να μετέχουν στα ανθρώπινα. Η δικαιοσύνη θα απονέμεται πλέον από τον Άρειο Πάγο, δικαστήριο που όρισε ως φορέας εξουσίας, με τρόπο πανηγυρικό η Αθηνά.

Επί πλέον ολοκληρώνεται από τα λογικοφανή επιχειρήματα της Αθηνάς, την επιδεξιότητα και τη δόλια πειθώ της, ο συμβιβασμός και η μεταμόρφωση των Ερινύων σε Ευμενίδες και η εγκατάσταση τους στην Αθήνα ως μέτοικοι. Με την εμφάνιση του συμβιβασμού το τραγικό εξαφανίζεται. Έτσι, πραγματοποιείται η μεταβίβαση της εξουσίας από τις αρχαίες θεότητες του σκότους στις θεότητες του φωτός σε μια πανηγυρική ατμόσφαιρα γεμάτη υπερηφάνεια για την πόλη της Παλλάδος. Οι Ευμενίδες υπήρξε το άλλοθι που στηρίχθηκε ο δυτικός πολιτισμός.

© Johanna Weber

 Η παράσταση

Ο Τερζόπουλος αεί γεωμετρεί.

Η σκηνική οργάνωση καθορίζεται από τη σχέση ανθρώπου και χώρου και από κοσμικά - συμπαντικά σύμβολα. Έτσι, η παράσταση είναι λιτή, πλήρως εκτεθειμένη χωρίς να μπορεί να κρυφτεί κάτι, με σκηνικά οργανικά ενταγμένα στο χώρο. Η γεωμετρία των σωμάτων και ο σκηνικός χώρος διαλέγονται με τη γεωμετρία του σύμπαντος νοηματοδοτούνται και εντάσσονται στην παρουσίαση της Ορέστειας. Επί πλέον η θεατρική σκηνή αποτελεί ένα μικρόκοσμο σε αναλογία προς την μορφή του σύμπαντος. Ιδιαίτερη αναφορά θα γίνει για την αρχιτεκτονική του δράματος που ξεδιπλώνει ποικίλα σχήματα, όπως τον κύκλο με τις οκτώ ακτίνες ο οποίος αποτελεί σκηνικό αρχετυπικό χώρο και απαγορευτικό όριο που η δράση περιορίζεται κατά κανόνα εντός του και στην περιφέρεια. Το σχήμα σε πρώτη θεώρηση παραπέμπει στον κύκλο της ορχήστρας του αρχαίου θεάτρου, αποτελεί όμως ένα είδος ορίου που σπάνια ξεπερνιέται. Το άνω όριο της περιφέρειας δυνάμεθα να το χαρακτηρίσουμε ως όρια της διεύρυνσης της θεατρικής τέχνης που εξασφαλίζει το έργο.

Ο Τερζόπουλος τα ξεπερνάει με τη διδασκαλία του και η παράσταση πραγματοποιείται εκτός αυτών των ορίων.

© Johanna Weber

Χορός

Ο χορός ως συλλογική οντότητα παίζει διαφορετικό ρόλο σε κάθε δράμα, έχει δε ιδιαίτερη παρουσία στο τρίτο δράμα στις Ευμενίδες. Τα σώματα του χορού δονούνται σε συντεταγμένες χορογραφίες με μοναδική ακρίβεια, και διακρίνονται για τελετουργική εκτέλεση της κίνησης για το συγχρονισμό των χειρονομιών, για το ταυτόχρονα της ομιλίας χωρίς μικρόφωνα, για την ομοιότητα του ντυσίματος. Η εκτέλεση των χορικών μερών ξεπέρασε τις βασικές αδυναμίες που παρουσιάζουν οι σύγχρονες παραστάσεις και οριοθετεί πλέον μια ανασύσταση του αρχαίου χορού.

Δημιουργείται από οργανωμένα σύνολα σωμάτων που συντονίζονται και με κινήσεις και συμβολικές χειρονομίες και σε μία δυναμική σχέση με το Μύθο, το Χρόνο, τη Μνήμη ορίζουν τον ρυθμό, το ύφος, την ένταση, την αρμονία και γενικότερα την αισθητική.

Στα χορικά των έργων τα σώματα παλλόμενα οριακά, μιλούσαν συνέχεια διηγώντας την ιστορία, κινούμενα μεταξύ του ιερού και του μαγικού, σε μία σκηνή γεωμετρικά οριοθετημένη. Αυτό φαίνεται ιδιαίτερα στο χορό των Ερινύων στο έργο των Ευμενίδων που στέκονται στην περιφέρεια του κύκλου σε κυκλική διάταξη, εικόνα που αποτελεί εμβληματικό πίνακα.

© Johanna Weber

 Σκηνοθεσία Τερζόπουλου: Μία ασύνορη παράσταση σε αναγνωρισμένη γλώσσα

Η μελέτη του Τερζόπουλου στην Ορέστεια υπήρξε συνεχής και πολυετής, με συμπεράσματα που αποτελούν απόσταγμα πολλών δεκαετιών αναζητήσεων, παιδεύων και παιδευόμενος. Τελικά έκτισε μια παράσταση που γεφυρώνει το παρελθόν με το παρόν και που είναι  πιστή στην κλασική ερμηνεία. Χρησιμοποιεί τα στοιχεία που δομούν το αρχαίο δράμα, τα μελετάει με νέες αντιλήψεις και τα χρησιμοποιεί σε δεύτερη χρήση κτίζοντας τη διδασκαλία του. Είναι η παράσταση μια αισθητική ιεροπραξία με το λόγο να ξεπηδάει αβίαστα από το σώμα, το δε σώμα να αποκαλύπτει την έκφραση και να μαρτυράει βαθιά κρυμμένες πανάρχαιες μνήμες.

«Ο μύθος της Ορέστειας είναι επικίνδυνος, ανήκει στον κόσμο του ανοίκειου και του παράξενου, προκαλεί τον τρόμο, επειδή αποκαλύπτει το ατίθασο, το βίαιο και τους νόμους του βάθους που δεν μπορούν να δαμαστούν».

© Johanna Weber

Ιδεολογικά το δόμημα του δεν έχει συνάφεια με την πολιτική  ιδεολογία του κειμένου, και δεν υιοθετεί τη μεταμόρφωση των Ερινύων σε Σεμνές, ούτε υιοθετεί τη θρησκευτική κατάφαση, ούτε αποδέχεται ότι η νέα τάξη πραγμάτων κατάργησε την βία. Απεναντίας, την έκανε στοιχείο της, χωρίς καμία διάθεση υπέρβασης και εξασφάλισε μία αδιάκοπη ωμότητα του νέου κόσμου που διακρίνεται για την εξουσιαστική αντίληψη. Έτσι, δεν δέχεται την συμβατική ερμηνεία της τριλογίας που εξασφαλίζει την δικαιοσύνη και τη χαρά σε πλαίσιο δημοκρατίας, αλλά διερωτάται ποια δημοκρατία και παρουσιάζει τον αντίλαλο του έργου στην εποχή μας με πολεμικούς ήχους βομβαρδισμών, πυροβολισμών που προκαλούν χιλιάδες χαμένους και νεκρούς αμάχους. Αυτά τα εγκληματικά αποτελέσματα φέρει η συναίνεση των Ερινύων στη δολοπλόκο Αθηνά. Και μεταφέρεται το κράτος του Δία στην εποχή μας μέσα από άθλιους θιάσους της πολιτικής επιβάλλοντας την παγκόσμια αντίληψη του κέρδους και των αριθμών, τον υλισμό, την οικολογική καταστροφή, την απεριόριστη νόμιμη βία της εξουσίας. Αυτή είναι η ουσία του έργου έστω και αν στις μέρες μας, υπό παραλλαγή, παίρνει πολλές μορφές.

 

Δρ. Απόστολος Ε. Παπαφωτίου

Πολιτικός Μηχανικός Ε.Μ.Π.

Οικονομολόγος Ε.Κ.Π.Α.

Απόστολος Παύλος, Κόρινθος και Ταρσός

Εικ.1 Το αναστηλωμένο Βήμα της Ρωμαϊκής Αγοράς Κορίνθου (1ος αι. μ.Χ.)

Η επιλογή της Κορίνθου στις περιοδείες του Αποστόλου δεν ήταν τυχαία. Η Κόρινθος την εποχή του Παύλου ήταν η ανερχόμενη πρωτεύουσα, Μητρόπολη της Ελλάδας. Ήταν προσφιλής και ισχυρή αποικία των Ρωμαίων, εμπορική και στρατιωτική βάση, συνδεδεμένη με την αυτοκρατορική οικογένεια, και έδρα του ρωμαίου Κυβερνήτη σε βαθμό Proconsul δηλαδή ανθύπατου (Προκόνσουλα) της Επαρχίας της Αχαΐας. Ακόμη διέθετε Συναγωγή και μεγάλη κοινότητα Εβραίων. Η ακριβής θέση της Συναγωγής δεν έχει εντοπιστεί, γίνεται δεκτό ότι βρισκόταν κεντρικά κοντά στο θέατρο. Είχε η Κόρινθος ως εμπορικό κέντρο και ως ρωμαϊκή κτήση όλες τις προϋποθέσεις για το έργο και την παραμονή του Παύλου. 

Εικ.2 Αρχιτεκτονικά μέλη από την Εβραϊκή Συναγωγή. Πηγή Εφορεία Αρχαιοτήτων Κορινθίας

Η Συναγωγή προσέφερε ένα σίγουρο τόπο, μια σταθερή έδρα για το κήρυγμα του. Ο πληθυσμός των Εβραίων στην Κόρινθο είχε αυξηθεί από νέους κατοίκους οι οποίοι εγκαταστάθηκαν στην πόλη μετά τον διωγμό τους  από τη Ρώμη, από τον αυτοκράτορα Κλαύδιο. Μεταξύ αυτών το ζεύγος Ακύλα & Πρίσκιλλα, στο σπίτι των οποίων έμενε ο Παύλος και εργαζόταν ως σκηνοποιός μαζί τους. Και οι δύο είχαν ασπασθεί τον χριστιανισμό, πριν τη γνωριμία τους με τον Παύλο και έγιναν πιστοί σύντροφοι και ακόλουθοι. Ο Παύλος στην Κόρινθο στο κήρυγμα του έγινε πιο απλός και κατανοητός για τον κόσμο από το κήρυγμα στην Αθήνα, εκτός Συναγωγής, το οποίο είχε προσαρμοσθεί στο κλίμα των Αθηνών. Ήταν ένα κοινό που απαρτιζόταν από τη πνευματική ελίτ της διανόησης,  από Αρεοπαγίτες Αθηναίους, Αθηναίες, Επικούρειους, Στωικούς και ξένους. Η ομιλία στην Αθήνα αποτελεί και το μοναδικό Παύλειο Ευαγγελικό κήρυγμα που δείχνει τον τρόπο και τη μέθοδο συνομιλίας του χριστιανισμού με τη πνευματική κορυφή του ελληνορωμαϊκού κόσμου, τη συνάντηση του Χριστιανισμού με την ελληνική φιλοσοφία.

Εικ.3 Ο Απόστολος Παύλος ομιλών στην Αρχαία Κόρινθο, Τίμος Νικολόπουλος

Η Αθήνα ήταν η ακρόπολη της σκέψης και του πνεύματος, γεννήτρα πόλη φιλοσόφων, ποιητών, καλλιτεχνών, περήφανη για την πνευματική και πολιτιστική παράδοση της, σίγουρη για την πνευματική της ανωτερότητα και έτσι οχυρωμένη στην αυτάρκειά της δεν δεχόταν εξωτερικές επιδράσεις. Στεναχωρημένος ο Παύλος εγκατέλειψε την Αθήνα με προορισμό την Κόρινθο.

Σε αντίθεση η Κόρινθος ήταν πόλη μεταξύ δύο θαλασσών, του Κορινθιακού και Σαρωνικού κόλπου (bimaris, αμφιθάλασσος, διθάλασσος) με πολύχρωμο πλήθος κατοίκων και επισκεπτών με ερεθίσματα και επιδράσεις από άλλες περιοχές, συνηθισμένη στον εξωτισμό. Ήταν μία ανοικτή κοινωνία με ανοικτή διάθεση στο καινούργιο, στη καινοτομία και στα νέα μηνύματα που ερχόντουσαν από όλα τα μέρη του γνωστού τότε κόσμου. Το κοινωνικό περιβάλλον της Εκκλησίας  και το θρησκευτικό περιβάλλον της Κορίνθου το οποίο περιείχε πολλές σημαντικές, μυστηριακές λατρείες ως αποτέλεσμα θρησκευτικού συγκρητισμού που τελούνταν στη Κόρινθο την εποχή του Παύλου ορίζουν το πλαίσιο της αλληλοεπίδρασης μεταξύ Παύλου και Κορινθίων. 

Εικ.4 Η Αγορά (Forum) της Κορίνθου την εποχή του Αποστόλου Παύλου (περ. 50 μ.Χ.). Πηγή Α.Σ.Κ.Σ.Α.

Εδώ άλλαξε τον τρόπο προσέγγισης με την κοινωνία από αυτή των Αθηνών, μέσα στο πλαίσιο που είχε καθιερώσει η  κορινθιακή θρησκευτική και πολιτική τάξη η οποία δεν ήταν αυτάρεσκη ούτε αλαζονική. Έτσι  η κοινωνία γενικά δεν λειτούργησε αρνητικά στη νέα πίστη και στο έργο του Παύλου. Κυρίως η αδιαφορία των Κορινθίων ήταν η κύρια αιτία για τη μη εμπόδιση του έργου του Παύλου.

Σε αυτό το πλαίσιο ο Παύλος υπήρξε καθημερινός πολίτης της πόλεως, εργαζόμενος καθημερινά, έχοντας παρουσία στη ζωή της πόλεως κηρύσσοντας σταθερά τη νέα πίστη όχι μόνο στη πόλη, Συναγωγή και εκτός αυτής, αλλά με βάση την πόλη σε ολόκληρη την Πελοπόννησο και πέραν αυτής (Β΄ Κορ. 1,1).

Εικ.5 Χάρτης Κιλικίας

Η Κόρινθος έμοιαζε σε αρκετούς τομείς στη γενέτειρα του Παύλου Ταρσό της Κιλικίας της οποίας κατά τις Πράξεις «Εγώ άνθρωπος μεν ειμί Ιουδαίος Ταρσεύς της Κιλικίας ουκ άσήμου πόλεως πολίτης» (Πραξ.2,1 3,9). Επί πλέον η Ταρσός άνηκε στη κατηγορία των ελευθέρων πόλεων (civitates liberae) μαζί με την Έφεσο, την Αντιόχεια και  την Σμύρνη. Οι πόλεις αυτές είχαν σχετική διοικητική αυτονομία στις εσωτερικές υποθέσεις τους, πάντοτε υπό τον ρωμαϊκό έλεγχο. Έτσι η πόλη ζούσε με ένα τρόπο του ελληνικού πολιτισμού με τη κουλτούρα που είχε αφήσει η αυτοκρατορία του Μεγάλου Αλεξάνδρου και με αντίστοιχους θεσμούς.  Η Ταρσός ήταν κέντρο του Ελληνιστικού Ιουδαϊσμού της διασποράς, δηλαδή μία Ελληνιστική πόλη με μεγάλο ιουδαϊκό στοιχείο που χρησιμοποιούσε την Ελληνική γλώσσα και την Βίβλο στα Ελληνικά με συνεχή αναφορά και όνειρο την Ιερουσαλήμ.

Η Ταρσός όπως και η Κόρινθος ήταν σταυροδρόμι πολλών οδών και πολιτισμών. Διαθέτοντας λιμάνι μέσω του ποταμού Κύδνου έρχονταν σε επαφή με όλους τους εμπορευόμενους στη Μεσόγειο. Συγχρόνως ήταν και πόλη της βιομηχανίας με κύριο αντικείμενο την επεξεργασία υφασμάτων με πρώτη ύλη το κατσικίσιο μαλλί τα οποία ήσαν το υλικό κατασκευής σκηνών. Είναι πιθανόν αυτή να ήταν η κύρια επιχειρηματική δραστηριότητα της οικογένειας του Σαύλου.

Εικ.6 Ρωμαϊκό Σχέδιο Κορίνθου. Πηγή Α.Σ.Κ.Σ.Α.

Κατά τον Στράβωνα η Ταρσός συναγωνιζόταν την Αθήνα και την Αλεξάνδρεια ως κέντρο πολιτισμού, πολιτικής και φιλοσοφίας και ακόμη κατά το 50π.Χ. κυβερνήτης αυτής χρημάτισα ο Κικέρων. Σταυροδρόμι Δύσης και Ανατολής υπήρξε γεννήτωρ πολλών φιλοσόφων που εξαπλώθηκαν σε όλο τον κόσμο. Ποικίλες θρησκείες από διαφορετικές καταγωγές δημιούργησαν συνεχώς το υπόβαθρο για συγκρίσεις μεταξύ τους στο πλαίσιο συγκρητισμού με στοιχεία ελληνικά, περσικά, συριακά.

Έτσι ο Σαύλος βρήκε πολλά κοινά σημεία στη πόλη και στο περιβάλλον της ρωμαϊκής Κορίνθου με την Ταρσό που παρουσίαζε αντίστοιχη εικόνα με την Κόρινθο με πολλές φυλές, ποικίλα ήθη, γλώσσες και ιδιαίτερες κοινωνικές συμπεριφορές. Μεταξύ την γλωσσών που λαλούνταν ήσαν τα αραμαϊκά της Μέσης Ανατολής (τη μητρική γλώσσα του Ιησού και ίσως της μητέρας του Σαύλου), τα ελληνικά, τα λατινικά.  Στην Ταρσό ο Σαύλος υπηρετώντας τον Ιουδαϊσμό βίωνε μια κουλτούρα που σχετίζονταν καθημερινά με τον Θεό, με την πολιτική και την κοινωνική ζωή. Όλα αυτά μορφοποιούνταν σε δραστηριότητες γεμάτο ζήλο, προπαγάνδα, ως φανατικός ζηλωτής, για την υπεράσπιση της Ιουδαϊκής ιδέας, των πατρογονικών αξιών και την πιστή εφαρμογή του Νόμου.

Εικ.7 Τα ταξίδια του Αποστόλου Παύλου

Σε αντίθεση ο Παύλος, μετά την μεταστροφή του, στο δρόμο προς τη Δαμασκό, από διώκτης των χριστιανών σε διωκόμενο και κήρυκα του Χριστού, σε μια ριζοσπαστική εξέλιξη του ιδίου, ξεπερνώντας τη στενή εθνικιστική ταυτότητα του Ιουδαίου, δίδασκε στην Κόρινθο, στο πλαίσιο της οικουμενικής του αποστολής, το Ευαγγέλιο, την αλλαγή τρόπου ζωής με αντίστοιχες συμπεριφορές, το νέο τρόπο σκέψης, τις νέες ιδέες, τον καινό άνθρωπο.

Στην Κόρινθο έχει ακόμα ένα στοιχείο που τον συνέδεε με την Ταρσό. Εξασκεί το επάγγελμα του Σκηνοποιού, το οποίο ίσως σου έδινε τη δυνατότητα και τη γνώση να κατασκευάζεις και άλλα προϊόντα από δέρμα ή μαλλί ζώων.  Η σκηνοποιία μαζί με τη ταπητουργία και τη βαφή με πορφύρα ήσαν από τα πλέον προσοδοφόρα επαγγέλματα της εποχής του. Ειδικά για την Κόρινθο, όπου η μετακίνηση πολλών ανθρώπων στη πόλη, στα λιμάνια, και κατά τους Ισθμιακούς αγώνες του εξασφάλιζαν συνεχή εργασία καθόσον ο κάθε ταξιδιώτης έφερε μαζί του μια σκηνή που συνήθως χρειαζόταν επισκευή ή αντικατάσταση.

 

Δρ. Απόστολος Ε. Παπαφωτίου

Πολιτικός Μηχανικός Ε.Μ.Π.

Οικονομολόγος Ε.Κ.Π.Α.

Αιγοπρόβατα vs Θαλασσοπούλια ή Η οικολογία στην εξυπηρέτηση των Τούρκων

Τα αποτελέσματα της προσωπικής και της μυστικής διπλωματίας του Έλληνα Πρωθυπουργού κ. Μητσοτάκη γίνονται σιγά-σιγά γνωστά από τις ανακοινώσεις του Τούρκου Προέδρου κ. Ερντογάν και από τις δράσεις και ενέργειες του Έλληνα Πρωθυπουργού. Μεταξύ των τελευταίων και οι εκδιώξεις των ελλήνων βοσκών και των αιγοπροβάτων, σε πρώτη φάση, από τις νησίδες και βραχονησίδες Σύρνας και 6 άλλων νησίδων του Δήμου Αστυπάλαιας, της Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου. Και ως δικαιολογία διατυπώνονται ότι υπήρξε παρέμβαση από μία ομάδα οικολόγων για την υπερβόσκηση του τόπου καθόσον κινδυνεύει ένα είδος σαλιγκαριού, ένα είδος σαύρας και τα θαλασσοπούλια. Θα μπορούσε να διατυπωθεί ότι γίνεται πόλεμος μεταξύ αιγοπροβάτων και σαλιγκαριών, σαύρας και θαλασσοπουλιών. 

Εικ.1 Πηγή: Η Πελοπόννησος. Χαρτογραφία και Ιστορία. 16ος - 18ος αιώνας, ΜΙΕΤ

Παρωδίες πολεμικών σκηνών υπάρχουν μεταμφιεσμένες σε περιοχές των ζώων σε διάφορα ποιητικά έργα της αρχαιότητος. Ανατρέχουμε λοιπόν στα έργα του Ομήρου, κοντοχωριανού με τις νησίδες για να βρούμε κάτι σχετικό. Η Βατραχομυομαχία, δηλαδή ο πόλεμος μεταξύ βατράχων και ποντικών, αποτελεί το θέμα του έργου που διασώθηκε σε 303 εξάμετρους στίχους, όπου περιγράφονται πολεμικές μάχες με στόχο μέσα από τις ηρωικές σκηνές και τις τυπικές εκφράσεις να προκαλέσει όλη η διήγηση κωμική εντύπωση, μία μορφή παρωδίας. Παρωδία αποτελούν και οι δικαιολογίες που εκπέμπει, και κατά το Αιγαιικό τσαμπουνάει, η Κυβέρνηση για οικολογικές ευαισθησίες και με Δούρειο Ίππο την οικολογία και χάριν των σαλιγκαριών απεμπολεί τα κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδας. Αυτό σημαίνει ότι η Ελλάδα χάνει το δικαίωμα και την υποχρέωση να κηρύξει ΑΟΖ και να ορίσει υφαλοκρηπίδα γύρω από τις νησίδες. Σύμφωνα με αποφάσεις Διεθνών δικαστηρίων, οι οποίες βασίζονται στο Δίκαιο της Θάλασσας, για να έχει μία νησίδα ΑΟΖ πρέπει να έχει αυτόνομη οικονομική ζωή και μονίμους κατοίκους (όχι στρατιώτες). Επί τούτου απομακρύνονται οι κάτοικοι - βοσκοί και εκλείπει η παρουσία των κατοίκων και η οικονομική ζωή. Αφαιρούνται δε και τα φωτοβολταϊκά τα οποία αποτελούν οικονομική δραστηριότητα κι έτσι επέρχεται πλήρης αλλαγή του χαρακτήρα των νησίδων. Θα μπορούσε να περιορίσει την υπερβόσκηση και τη οικονομική ζωή των νησίδων με ελεγχόμενους αριθμούς ποιμνίων, καθόσον αυτά μεταφέρονται σε συγκεκριμένους αριθμούς μόνο με καΐκια. Σε κρίσιμα θέματα οι αποφάσεις πρέπει να λαμβάνονται χωρίς να αγνοείται η εθνική παράμετρος.

Εικ.2 Ο κτηνοτρόφος Γιώργος Βογιατζής απομακρύνει με το καΐκι του τα πρόβατά του από τη νησίδα Δύο Αδέλφια. Πηγή. Φωτ. Enri Canaj, www.kathimerini.gr

Θαλάσσιο Πάρκο

Το σύμπλεγμα των νήσων που ανήκει διοικητικά στον Δήμο Αστυπάλαιας αποτελεί τμήμα του θαλάσσιου πάρκου που θέλει (!!!) να δημιουργήσει η Ελλάδα και το οποίο, εάν πράγματι ήθελε, θα είχε ολοκληρωθεί με πανηγυρικό χαρακτήρα και παγκόσμια αποδοχή στη Σύσκεψη των Ωκεανών «Our Ocean Conference» που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα τον Απρίλιο του 2024 και αποτελούσε ιστορική ευκαιρία για μας.

Η Τουρκία θεωρεί την περιοχή του πάρκου αδιευκρίνιστου κυριαρχίας, τις δε νησίδες αμφισβητήσιμης κυριαρχίας - γκρίζα ζώνη -. Κι εμείς φαίνεται από τις πράξεις μας ότι το αποδεχόμαστε. Με το σκεπτικό για να αποφύγουμε τις εντάσεις πρέπει να αποδεχόμαστε ότι μας ζητούν. Συγχρόνως, κατόπιν εντολής από την κυβέρνηση ο Δήμος Αστυπάλαιας παύει να μισθώνει αυτές τις εκτάσεις.

Εικ.3 Πηγή: Η Πελοπόννησος. Χαρτογραφία και Ιστορία. 16ος - 18ος αιώνας, ΜΙΕΤ

Μυστική προσωπική Πολιτική

Όλες αυτές οι ενέργειες του κ. Μητσοτάκη φαίνεται ότι είναι ένας ευρύτερος σχεδιασμός που έχει συμφωνηθεί ερήμην του ελληνικού λαού μεταξύ των δύο ηγετών αυτού και του κ. Ερντογάν. Δεν νομιμοποιείται ο κ. Μητσοτάκης, που εκπροσωπεί το 10% του ελληνικού λαού, ούτε πολιτικά ούτε ηθικά να απεμπολεί εθνική επικράτεια και εθνικό πλούτο χάριν προσωπικών εκτιμήσεων και άδηλων επιδιώξεων χωρίς ενημέρωση του πολιτικού κόσμου, του ελληνικού λαού και με μία άφωνη πολιτειακή αρχή.

Εξάλλου, η Νέα Δημοκρατία έχει αλωθεί από τον κ. Μητσοτάκη ο οποίος έχει δημιουργήσει ένα κλειστό κύκλωμα εξουσίας με πολύ λίγους ανθρώπους ελέγχοντας πλήρως οποιαδήποτε δομή και φορέα και πολιτειακή αρχή και αποφασίζει μόνο ο ίδιος. Υπακούει ο κ. Μητσοτάκης στους Τούρκους και ικανοποιεί τα αιτήματα τους.

Εικ.4 Νήσος Σύρνα. Πηγή: www.ethnos.gr

Θαλάσσιος χωροταξικός σχεδιασμός

Πολλά είναι τα παραδείγματα της συμπεριφοράς του που μπορούν να κατατεθούν και που καταδεικνύει ότι η εξωτερική πολιτική της χώρας επιβάλλεται από τους Τούρκους. Ο θαλάσσιος χωροταξικός σχεδιασμός είναι ένα από τα πολλά.

Η οδηγία για τον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό (οδηγία 2014/89/ΕΕ) θεσπίζει ένα πλαίσιο για τον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό με στόχο την προώθηση της βιώσιμης ανάπτυξης των θαλάσσιων οικονομιών, της βιώσιμης ανάπτυξης των θαλάσσιων περιοχών και της βιώσιμης χρήσης των θαλάσσιων πόρων.

Η οδηγία απαιτεί από τα παράκτια κράτη μέλη της ΕΕ να καταρτίσουν θαλάσσια χωροταξικά σχέδια το αργότερο έως τις 31 Μαρτίου 2021 και να κοινοποιήσουν τα εν λόγω σχέδια στην Επιτροπή και στα άλλα ενδιαφερόμενα κράτη μέλη εντός τριών μηνών από τη δημοσίευσή τους. Ωστόσο, η Ελλάδα δεν έχει ακόμη εκπονήσει και υποβάλει τα θαλάσσια χωροταξικά της σχέδια στην Επιτροπή: Η Επιτροπή παραπέμπει την ΕΛΛΑΔΑ στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (21/12/2023) επειδή δεν κατάρτισε ούτε κοινοποίησε τα θαλάσσια χωροταξικά της σχέδια. Προτιμά ο κ. Μητσοτάκης, εφαρμόζοντας κρυφές συμφωνίες και με μία επιλήψιμη κυβερνητικά απάθεια να πληρώνει η Ελλάδα πρόστιμο παρά να δηλώσει την εθνική επικράτεια για να μην κακοκαρδίσει τους Τούρκους που ήδη αλωνίζουν σε όλη την επικράτεια της πατρίδας μας.

Εικ.5 Πηγή: Χάρτα του Ρήγα, 1797

Και διερωτάται ο Έλληνας εάν υπάρχει κυβερνητική ανοχή ή ακόμη και συναίνεση για τον αέρα των Τούρκων να αλωνίζουν σε ελληνικό έδαφος.

Φαίνεται καθαρά ότι ετοιμάζεται να παραδοθεί στα παιδιά μας μία Ελλάδα μικρότερη και πτωχότερη, μετά από μυστική και προσωπική συμφωνία Μητσοτάκη - Ερντογάν, με ένα λαό που παραμένει ανυποψίαστος για το κακό που έρχεται.

 

Δρ. Απόστολος Ε. Παπαφωτίου

Πολιτικός Μηχανικός Ε.Μ.Π.

Οικονομολόγος Ε.Κ.Π.Α.

 

 

Βενετία και Ελλάδα, ίδια τύχη;

Το παρελθόν μπορεί να είναι πολιτικό δεδομένο ή ακόμη  εργαλείο στη δρώσα πολιτική ζωή που διαμορφώνει πολλές φορές πολιτικές επιλογές. Έτσι ιστορικά φαινόμενα εξετάζονται ως παραδείγματα με ξεχωριστή σημασία και αποτελούν επικαιρότητα για το σήμερα. Μεταξύ αυτών και η ιστορία της θαλασσοκράτειρας Βενετίας από την γέννηση της τον 13ον αιώνα μέχρι την κατάλυση της στο τέλος του 18ου αιώνα.

Εικ.1 Η Βενετία, από τον Μπολονίνο Ζαλτιέρι, 1565. Πηγή: Πηγή: Wikipedia. G. Braun (1541-1622) and F. Hogenberg (1535-1590), from the engravings by Bolognino Zaltieri (fl. 1560-80) - Middle Earth at bibliodyssey.blogspot.com

Α) Βενετία

Εάν κάποιος ασχοληθεί με την ιστορία της Βενετίας με όρους λειτουργίας της οικονομίας και του πληθυσμού των ανθρωπίνων κοινοτήτων που απάρτιζαν την βενετική πολιτεία θα καταλήξει σε πολλά συμπεράσματα, δύο εκ των οποίων ήσαν κύρια και υπήρξαν κρίσιμα για την ύπαρξη της  και οδήγησαν τελικά στην καταστροφή της. Το  δημόσιο χρέος και το δημογραφικό πρόβλημα. Αναλύοντας το καθένα από αυτά την εποχή που παρουσιάστηκαν εμφανίζονται τα ίδια φαινόμενα, οι ίδιοι  μηχανισμοί, τα ίδια μέτρα, οι ίδιες δράσεις και αντιδράσεις εκ μέρους της εξουσίας με τις αντίστοιχες σημερινές στα αντίστοιχα προβλήματα.

Εικ.2 Πανόραμα του Καναλιού της Τζιουντέκα και της Λεκάνης του Αγίου Μάρκου. Πηγή: Wikipedia. Author: Tango7174 

Ι).  Δημόσιο χρέος

Το  οικονομικό χρέος ανερχόταν στα 50.000.000 δουκάτα το 1714.

Το 1750 είχε αυξηθεί σε 80.000.000 δουκάτα.

 Με θεωρητική προσέγγιση σε σημερινές τιμές ανέρχεται σε:

·         12,25 δις ευρώ. για το χρέος του 1714.

·         19,60  δις ευρώ για το 1750.

Τούτο προκύπτει λαμβάνοντας υπόψη ότι 1 δουκάτο ή τσεκίνι (zecchino) περιέχει 3,50 γραμμάρια χρυσού. Σε σημερινές τιμές 1 γραμ. χρυσού τιμάται 70 ευρώ, ήτοι 1 δουκάτο σε σημερινές τιμές τιμάται  245 ευρώ. Τα 50.000.000 δουκάτα αντιστοιχούν σε 50.000.000 x 245= 12,25 δις ευρώ. Και 80.000.000 x 245=19,60 δις ευρώ.

Ουσιαστικός παράγοντας για την αύξηση του χρέους ήταν το αυξανόμενο κάθε χρόνο έλλειμμα καθόσον οι εισαγωγές αύξαναν κάθε χρόνο ενώ οι εξαγωγές μειώνονταν, ο εκτεταμένος δανεισμός, τα υψηλά επιτόκια πολλές φορές πάνω από 20%, η  πώληση ομολόγων με διαφορετικό επιτόκιο σε περιόδους πολέμων και ειρήνης.

Για την αποπληρωμή του χρέους διάθεταν το 1/3 περίπου του συνολικού εισοδήματος.

Εικ.3 Βενετία. Η Εκκλησία του Αγίου Γεωργίου και η Φλαγγίνειος Σχολή. Υδατογραφία, 1830 (Συλλογή  Μ. Ι. Μανούσακα). Πηγή: Το Ελληνικό Βιβλίο 1476-1830, Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος.

ΙΙ). Δημογραφικό πρόβλημα

Το δημογραφικό πρόβλημα με τη μείωση του πληθυσμού επιτάχυναν τη γενικότερη παρακμή της και προκάλεσαν τελικά την κατάλυση της Βενετίας το 1797 στους Γάλλους σε πρώτη φάση. Στη συνέχεια παραδόθηκε από αυτούς στην Αυστρία και τελικά επανήλθε στους Γάλλους με την προσάρτηση της στο βοναπαρτικό βασίλειο της Ιταλίας το 1806.

Το 1575  η Βενετία είχε 180.000 κατοίκους - το 1577 είχε  135.000 λόγω της  επιδημίας της πανώλης που ενέσκηψε -το 1620, είχε 140.000 =το 1629 έως το 1631είχε 95.000 πάλι λόγω πανώλης και στις αρχές του 1700 περίπου 170.000 κατοίκους.

Ο συνδυασμός των δύο παραπάνω αναφερθέντων και το κλειστό κύκλωμα εξουσίας χωρίς διευρύνσεις οδήγησαν σε αδυναμία  χάραξης πολιτικής και λήψης  δραματικών αλλά κύριων αποφάσεων που είχαν να κάνουν με την εσωτερική και εξωτερική πολιτική της σε ένα κόσμο που άλλαζε και δημιουργούνταν νέες πραγματικότητες τις οποίες δεν μπορούσε να ακολουθήσει. με τις ξεπερασμένες δυνάμεις που διέθετε.

Εικ.4 Παιδική συναυλία - 1900, πίνακας ζωγραφικής του Γεώργιου Ιακωβίδη. Πηγή: Wikipedia.

Β) Σύγχρονη Ελλάδα

Το δημόσιο χρέος και το δημογραφικό πρόβλημα  είναι ιδιαίτερα κρίσιμα θέματα που σχετίζονται μεταξύ τους και πολλές φορές το ένα επιταχύνει την εμφάνιση του άλλου.

Ι). Δημόσιο χρέος (ακαθάριστο δημόσιο χρέος ή Χρέος Κεντρικής Διοίκησης)

Δημόσιο χρέος μιας χώρας είναι ο συσσωρευμένος δανεισμός των παρελθόντων ετών.

Σύμφωνα με τα στοιχεία του Γενικού Λογιστηρίου του Κράτους, το ύψος του ακαθάριστου δημόσιου χρέους, στο τέλος του περασμένου Δεκεμβρίου 2023, σκαρφάλωσε στα 406,52 δισ. Ευρώ, από 400,28 δισ. Ευρώ, που ήταν στο τέλος Δεκεμβρίου 2022 και από 388,34 δισ. Ευρώ, που ήταν  στο τέλος του 2021 και από τα 331,1 δισ. Ευρώ που ήταν το 2019.

Το ελληνικό χρέος ως σχέση χρέους προς ΑΕΠ είναι σχεδόν 80% υψηλότερο από αντίστοιχα δημόσια χρέη άλλων χωρών

Εικ.5 Τα Ορφανά (1871), πίνακας ζωγραφικής του Νικολάου Γύζη. Πηγή: Wikipedia.

Κύριοι παράγοντες που προκάλεσαν την εκτίναξη του δημοσίου χρέους:

·         Η έλλειψη αναπτυξιακού, μοντέλου της χώρας.

·         Ο μη ανταγωνιστικός χαρακτήρας της ελληνικής αγοράς.

·         Το υψηλό ενεργειακό κόστος.

·         Καλύτερη οργάνωση του κράτους

·         Η  μεγάλη διαφθορά στο πολιτικό σύστημα και στη δημόσια διοίκηση.

·         Αδυναμία προσέλκυσης νέων επενδύσεων.

·         Η έλλειψη εξειδίκευσης σε προϊόντα και υπηρεσίες υψηλής τεχνολογίας σε αναπτυσσόμενες αγορές.

·         Η εκτίναξη των κρατικών δαπανών ιδιαιτέρως με το κόλπο των αναθέσεων.

·         Η αύξηση των εισαγωγών σε σχέση με τις εξαγωγές οι οποίες συρρικνώνονται.

Μερικοί από αυτούς συνέτειναν στη δημιουργία ενός σταθερού ελλείμματος τρεχουσών συναλλαγών, το οποίο και έφτασε να ξεπερνά ακόμη και το 14% του ΑΕΠ.

Πολλοί από αυτούς τους παράγοντες παραμένουν ίδιοι και αμετάβλητοι όπως ήσαν στη περίοδιο 2010-2018 των μνημονιακών πολιτικών και πριν.

Εικ.6 Πηγή: https://www.sofokleousin.gr

ΙΙ). Δημογραφικό πρόβλημα.

Είναι πρόβλημα ιδιαίτερα δυσχερές στην αναστρεψιμότητα που απαιτεί εθνικές πολιτικές με σε βάθος σχεδιασμούς.

Ο πληθυσμός της Ελλάδας εμφανίζει συνεχή μείωση από το 2010 και μετά, με σημαντικές διαφοροποιήσεις σε περιφερειακό και τοπικό επίπεδο των δημογραφικών δεικτών από τους μέσους εθνικούς όρους.

Εικ.7 Πηγή: https://www.naftemporiki.gr

Το υπάρχον οξύ δημογραφικό πρόβλημα δημιουργείται κυρίως:

·         Από την ταχύτατη πτώση των γεννήσεων και την υπογεννητικότητα, το μέγεθος των συνεπειών της οποίας δεν συνειδητοποιείται άμεσα από την Ελληνική Κοινωνία. Από την μακροχρόνια ελάττωση του πληθυσμού και η συμμετοχή των ηλικιωμένων, στην μείωση των ενεργών οικονομικά πολιτών.

·         Από την μετανάστευση των ικανών Ελλήνων επιστημόνων σε άλλες  χώρες για ένα καλύτερο μέλλον.

·         Από την πτωτική αντίληψη στον θεσμό της οικογένειας.

·         Από την ελάττωση των πολύτεκνων οικογενειών.

·         Από την ανάπτυξη ξενοφοβικών αντιδράσεων.

·         Από την έλλειψη αναγκαίων πολιτικών και  εθνικού ολοκληρωμένου σχεδιασμού για την υλοποίηση εξειδικευμένων και συγκεκριμένων μέτρων  για την ανάταξη της δύσκολης πραγματικότητας.

Εικ.8 Πηγή: https://enallaktikidrasi.com

Γ) Προσγείωση στην υπερχρεωμένη  και πληθυσμιακά πτωχή  ελληνική πραγματικότητα

Η παρούσα κυβέρνηση του κου Μητσοτάκη χωρίς διάθεση και αγωνιστικό πνεύμα, σε κλίμα προπαγάνδας  και παραποίησης της αλήθειας, μας εξασφαλίζει  μια επιφάνεια αναμελιάς , σε μια κοινωνία που δεν έχει συνειδητοποιήσει σε βάθος το πρόβλημα, κάτω από την οποία απουσιάζει - μέχρι σήμερα - κάθε σοβαρή προαίρεση και σχεδιασμός που προκύπτει από πολιτική στράτευση και συστράτευση για την επίλυση του υπαρξιακού προβλήματος της πατρίδας μας.

Δεν αντιμετωπίζονται τα εθνικά θέματα, - γιατί και το Δημόσιο χρέος και το δημογραφικό είναι εθνικά θέματα - με κινήσεις τακτικής με κομματικά κριτήρια με μυωπικές, κοντόφθαλμες και προσωπικές πολιτικές από ανθρώπους που δεν έχουν κατανοήσει τη σημερινή κατάσταση της πατρίδας μας στο κατώφλι της ύπαρξης και ζουν και συμπεριφέρονται ως αλαζόνες πολίτες της προς καταστροφή της αρχαίας Σύβαρις  και της νεότερης Βενετίας.

 

Δρ. Απόστολος Ε. Παπαφωτίου

Πολιτικός Μηχανικός Ε.Μ.Π.

Οικονομολόγος Ε.Κ.Π.Α.